Vice-admiraal Antonie Frederik Gooszen (1869-1955)

Een ogenblik leek het erop of de plannen van Pop doorkruist zouden worden, toen bekend werd dat de president van de Verenigde Staten van Amerika, Warren G. Harding, de mogendheden met belangen in de westelijke Stille Oceaan - waaronder Nederland uitnodigde om deel te nemen aan een conference on the limitation of armament. Zeker ten aanzien van Indië wilde Nederland zijn zeemacht juist niet verminderen maar vernieuwen en uitbreiden. De regering hield de rug recht en overwoog de uitnodiging tot bijwoning van de te Washington te houden conferentie af te wijzen, maar zover is het niet gekomen. Het doel van Amerikaanse zijde, Japan ertoe brengen af te zien van zijn expansionistische politiek op het Aziatische vasteland en het verdeelde China meer bewegingsvrijheid te bieden en zijn plaats als zelfstandige mogendheid tussen anderen in te nemen, zal hierop van invloed zijn geweest. Er is overigens een opvallende coïncidentie tussen het tijdstip waarop de commissie-Gooszen haar rapport publiceerde en dat waarop de Washington Conferentie werd beëindigd. Het eerste verscheen in januari 1921, terwijl de conferentie op 6 februari van hetzelfde jaar teneinde liep. Waar deze conferentie onder andere een forse wapenbeperking op zee voorstond, bepleitten Gooszen c.s. een niet onaanzienlijke uitbreiding van de Nederlandse zeemacht.

Naast de opdracht, zoals hiervoor genoemd, waren in het instellingsbesluit van de commissie-Gooszen nog enkele relevante randvoorwaarden aangegeven, waarbinnen zij de vrijheid had van advies te dienen. Deze hielden in, dat zij rekening moest houden met de tijdsomstandigheden, de noodzaak de uitgaven tot het hoog nodige te beperken zonder, wat Indië betrof, 'de urgentie der totstandkoming eener belangrijke versterking der maritieme weermacht uit het oog te verliezen', alsmede met een verdeling der kosten over de Staats- en de Indische begrotingen. Daarom behoorden ook voorstellen met betrekking tot de personeelsvoorziening tot de opdracht. Waren deze randvoorwaarden tamelijk beperkend, voor de commissie was nog enige vrijheid te lezen in de Memorie van Antwoord op het Voorlopig Verslag van de Eerste Kamer op de Staatsbegroting Marine voor 1920. Daarin stemde de regering onomwonden in met hetgeen de leden van de Kamercommissie in dat Verslag hadden gesteld te weten dat onder de vigerende omstandigheden ontwapening prematuur zou zijn. De handhaving van de soevereiniteit in en buiten Europa werd onontbeerlijk geacht. Tenslotte stelde de regering zich op het standpunt dat de zeemacht, zowel in de wateren nabij het moederland als in de koloniën, uit klein materieel moest bestaan. Het bouwen, op de hoogte van de tijd houden en bemannen van zware vlooteenheden zou de krachten van het land verre te boven gaan. De discussie in de marine over een vloot met als kern zware artillerie schepen of een klein materieel-vloot werd daarmee beslecht. Ten aanzien van de tijdsomstandigheden, gerelateerd aan de noodzaak om te komen tot een belangrijke versterking van de zeemacht voor de verdediging van Indië, diende één der geheime bijlagen bij het rapport van de 'Commissie 1912' tot richtsnoer. Deze ging in op de politiek/strategische situatie in zuidoost Azië en beklemtoonde vooral de expansionistische politiek van Japan. Was dit toen iets dat in een geheime bijlage belandde, de commissie-Gooszen maakte er geen geheim van dat de meest gevaarlijke dreiging voor Indië bestond uit een rechtstreekse aanval op Java komende uit het noorden of het noordoosten. De vijand zou zich tijdens zijn opmars dan ook enige dagen in de wateren van de Indische archipel bevinden.

Plan-Gooszen
Beschouwt men het rapport van de commissie-Gooszen in zijn algemeenheid dan vallen enkele principiële zaken op waarvoor men de marineleden verantwoordelijk kan stellen. Allereerst de taakstellingen voor de zeemacht. Als algemene leidraad diende het strategisch defensief: niet de vijand opzoeken maar zijn nadering afwachten en bemoeilijken en een eventuele aanval weerstaan. In de Nederlandse wateren bestond deze taak in hoofdzaak uit de verdediging aan de zeezijde, als hulp aan het leger. In Indië daarentegen vormde het afslaan van een rechtstreekse aanval op Java het doel. In beide gevallen werd het zwaartepunt gelegd bij onderwaterwapens: de onderzeeboot en de zeemijn. De grondgedachte van het te volgen beleid berustte op de afschrikwekkende werking van deze wapens. Vooraf gelegde mijnen en buitengaats opererende onderzeeboten zouden een vijand voor ernstige problemen stellen. Waar de kust van het moederland relatief kort was, werd een verkenningselement voor de vloot nauwelijks noodzakelijk geacht. Vliegtuigen zouden als verkenners en als aanvalswapens optreden. Voor het realiseren van de doelstelling in de lndische wateren werd eveneens in overwegende mate gesteund op het onderwaterwapen, het zou hier zelfs de hoofdmacht vormen. Echter, de omvang van de archipel noodzaakte hier tot het instellen van een groot verkenningsapparaat. Eerst nadat de opmars van de vijandelijke hoofdmacht zou zijn verkend, kon de hoofdmacht worden ingezet. Het systeem van verkenningen was gebaseerd op de samenwerking tussen bovenwaterschepen, onderzeeboten en vliegtuigen. Uitgaande van de veronderstelling dat de vijand vanuit het noorden of het noordoosten zou komen en een rechtstreekse aanval op Java zou willen beproeven, werden drie verkenningsgebieden vastgesteld. Elk daarvan lag op voldoende afstand van (west) Java, om niet alleen uit te maken of men te doen had met een afleidingsmanoeuvre van de vijand, maar ook of de vijand zich verplaatste door relatief smalle vaarwateren in de archipel. Daardoor kon dan de hoofdmacht tijdig worden geconcentreerd en een gunstige aanvalspositie innemen. In deze opzet was de voorliefde van Gooszen voor het optreden van onderzeeboten in divisieverband herkenbaar. Deze zouden in dergelijke vaarwaters worden geposteerd in linies waarbij de vijand door de bovenwaterschepen over die linies werden gelokt. In beide gevallen, in de wateren van de archipel zowel als voor de kust van het moederland, vervulde steeds de transportvloot, aan boord waarvan de vijandelijke expeditionaire macht was ingescheept, het voornaamste doelwit.

Tijdens de discussies te Washington zijn de plannen van de Interdepartementale Commissie nog ter sprake gekomen. Engeland stelde bij de besprekingen inzake de wapenbeperking op zee voor het onderzeebootwapen in zijn geheel te verbieden, terwijl Amerika een proportionele reductie van auxilary craft - waaronder onderzeeboten voorstelde. Nederland, geen partij in deze besprekingen, kon niet anders doen dan in de wandelgangen bezwaar aantekenen tegen deze opvattingen. Het was voor een niet gering deel te danken aan Putman Cramer, die toen deel uitmaakte van de Nederlandse vertegenwoordiging te Washington, dat deze opvattingen uiteindelijk van tafel verdwenen. Nog twee zaken verdienen vermelding. Gooszen c.s. bepleitten de bouwen inrichting van een nieuwe hoofdvlootbasis te Tandjong Priok. De bestaande basis Soerabaja kon gehandhaafd blijven, maar dan als steunpunt en niet langer als hoofdbasis. Bovendien, wilde men de plannen van de commissie-Gooszen goed  kunnen uitvoeren, dan was een vlootsteunpunt in de Riouw-archipel, onder de rook van de in aanbouw zijnde Britse vlootbasis Singapore, evenals een steunpunt te Makassar vereist. Deze twee onderwerpen, waaraan Gooszen persoonlijk veel waarde hechtte en waaraan hij wilde vasthouden, hebben hem later voor ernstige gewetensproblemen gesteld. Het geheel van deze adviezen - schepen, vliegtuigen en bases - werd door de commissie-Gooszen gekwalificeerd als de minimumvloot. Teneinde zeker te stellen dat deze er zou komen, stelde Gooszen voor dit vlootplan op één of andere wijze in een vlootwet vast te leggen. Hoewel hij zich beriep op het feit dat ook andere landen hun krijgsmachtsterkte in wetten hadden vastgelegd, is het zeer wel denkbaar dat de CMS zich niet wilde laten ringeloren door de politiek. Nog voor zijn aantreden als CMS had hij ervaring in deze opgedaan.

De rol van het onderzeebootwapen
Hoezeer in Nederlandse marinekringen de onderzeeboot ook aandacht genoot, het was Gooszen die met zijn commissieleden er in belangrijke mate toe heeft bijgedragen, dat dit wapen een vaste plaats kreeg in het latere marinebeleid. Hoewel hij zelf geen ervaring had met dit wapen bleef de onderzeeboot in divisieverband zijn troetelkind. Een belangrijk aspect in deze ontwikkeling was ongetwijfeld dat Gooszen de onderzeeboot, zowel voor de kustverdediging van het moederland, als ter verdediging van de zuidoost Aziatische bezittingen van Nederland, steeds in een defensieve - en dus politiek aanvaardbare - rol plaatste. Dat de inzet van onderzeeboten, toen de Koninklijke Marine eenmaal geroepen werd haar taak te vervullen, ook op andere wijzen plaatsvond, doet hieraan niets af.

Nadat de commissie-Gooszen haar rapport bij minister Pop had aangeboden, volgde voor de CMS een stevige teleurstelling. Zo gemakkelijk als Pop destijds de nota van hem had overgenomen, zo afwijzend stond hij tegenover deze adviezen. Hij was zeer zeker bereid extra gelden voor de krijgsmacht aan te vragen: Nederlands lidmaatschap van de Volkenbond zag hij niet als een belemmering. Naar zijn mening was aan het onderzeebootwapen echter een veel te grote rol toegekend. In totaal telde het vlootplan-Gooszen niet minder dan 58 (!) onderzeeboten. De politiek kwam Gooszen te hulp. In verband met de verwerping van zijn voorstellen betreffende de dienstplicht trad Pop af. Een politieke crisis werd evenwel voorkomen, in een gereconstrueerd kabinet werd de oud-leger officier J.J.C. van Dijk minister van Marine ad interim. Hij zag wel wat in het plan Gooszen. Het was toen voor de marinestaf niet moeilijk om in korte tijd een ontwerp vlootwet-1922 op te stellen. Dit ontwerp ging, als gevolg van de financiële situatie van 's lands schatkist, uit van de realisering van de helft der genoemde aantallen: te verwerven in een tijdsbestek van zes jaar: het 'halve minimum'. De bewindsman nam dit ontwerp over en zond het voor advies naar de Raad van State, de Raad van Defensie en de gouverneur-generaal mr D. Fock. Niet iedereen ontving deze voorstellen even enthousiast. De Legercommandant in Indië meende een wijziging in het defensiebeleid ten aanzien van de kolonie te bespeuren en ook de Raad van State liet weten dat het beter was vast te houden aan de voorstellen van de 'Commissie 1912'.

Links: J.J.C van Dijk, minister van Marine ad interim, van 28 juli 1921 tot 18 september 1922. Rechts Mr Dr D Fock, Gouverneur-generaal van Nederlandsch- Indië, van 24 maart 1921 tot 6 september 1926

Indische defensiecommissie
In april 1922 ving de behandeling van het ontwerp vlootwet-1922 in de Tweede Kamer aan. Omdat de Kamer de aanwezigheid van de minister van Buitenlandse Zaken bij die behandeling wenste - onder andere omdat een steunpunt in de Riouw-archipel onder de rook van Singapore als een pistool op de borst van Engeland werd gezien - en deze wegens bezigheden niet aanwezig kon zijn, werd de verdere behandeling uitgesteld. Voor de CMS vormde dit een nieuwe ernstige teleurstelling.
Landvoogd Fock reageerde intussen positief op het wetsontwerp. Hij stelde in april 1921 een Indische defensiecommissie in, die hem moest adviseren over de voorstellen van het plan-Gooszen. Deze commissie, waarin Gooszen overigens ook zelf zitting had, kon zich verenigen met de gedane voorstellen, zij het dat deze inderdaad het minimum behelsden. De Volksraad was voorts van mening dat ook het KNIL moest worden gemoderniseerd zodat zijn mobiliteit kon worden verbeterd en de geoefendheid op een hoger plan gebracht. Fock was voorstander van een adequate vloot in de Indische wateren, maar meende dat de besteding van gelden voor de bouw van een nieuwe vlootbasis te Tandjong Priok en andere steunpunten in een tijd van bezuinigingen niet aan de orde was. Dit was tegen het zere been van Umbgrove, toen CZMNI te Batavia. Hij rapporteerde aan de Landvoogd dat het niet inzien van de noodzaak van behoorlijke bases voor de vloot gekwalificeerd moest worden als gevaarlijk en onverantwoord dilletantisme. Dit ging Fock te ver en Umbgrove werd voortijdig als CZMNI afgelost door Gooszen. Die aflossing kon evenwel niet onmiddellijk plaatsvinden en zo werd Gooszen - op 1 februari 1922 bevorderd tot schout-bij-nacht - eerst op 21 oktober 1923 CZMNI, een functie welke hij tot 18 oktober 1927 zou vervullen.
De problemen rondom het plan-Gooszen waren daarmee nog niet ten einde. Eenmaal in functie als CZMNI in Indië bleef hij voorstander van een vlootbasis te Tandjong Priok, alsmede van steunpunten in de Riouw-archipel en te Makassar, alle financiële bezwaren ten spijt. Hij vocht echter tegen een politieke en militaire overmacht. Admiraal Pinke, die CZMNI was geweest gedurende de wereldoorlog, was een voorstander van Soerabaja als vlootbasis. Als belangrijkste argument gold dat deze plaats centraal lag in de archipel. Ook de toen functionerende CMS, kapitein-ter-zee K.F. Sluijs, pleitte voor het behoud van de bestaande basis. Fock was de mening toegedaan, dat de feitelijke omvang der vloot geen reden gaf de bestaande basis uit te breiden, laat staan te verplaatsen. Zo moest Gooszen wel bijdraaien. Hij legde zich bij de keuze van Soerabaja neer en zag (voorlopig) af van steunpunten in de Riouw-archipel en te Makassar. Nog was de wind niet geluwd. Eenmaal voorstander van Soerabaja als vlootbasis, vond Gooszen de Legercommandant, generaal K.F.E. Gerth van Wijk, op zijn weg. Waar het de taak van het KNIL was de vlootbasis te verdedigen, vond de Legercommandant het niet verantwoord een basis te verdedigen die geen echte vlootbasis was vanwege de beperkte toegangsmogelijkheden tot de haven. Maar Gooszen hield voet bij stuk en wees Gerth van Wijk op de verantwoordelijkheid van het Opperbestuur, die deze keuze had gemaakt.

Vlootwetcommissie minister van Financiën, van 28 juli 1921 tot 11 augustus 1923
In juli 1922 trad het tweede kabinet Ruys de Beerenbrouck aan waarin de oud-marine-officier E.P. Westerveld (promotie 1889) de post van Marine beheerde. Het kabinet wilde de kwestie van de vlootwet-1922 wederom in de Kamer aan de orde stellen, maar stuitte daarbij op ernstige bezwaren van de minister van Financiën, D.J. de Geer. Om hieraan tegemoet te komen werd in november 1922 de Vlootwetcommissie ingesteld, welke de twijfelachtige eer had één der meest controversiële opdrachten uit de parlementaire geschiedenis van Nederland te krijgen. Gooszen kreeg ook in deze commissie een plaats.
Hoewel zij zich feitelijk met de financiële aspecten van de vlootwet diende te bemoeien, werden tijdens haar vergaderingen ook strategische en militaire onderwerpen behandeld. Gooszen was, zoals te verwachten, nog steeds een warm voorstander van het alsnog uitvoeren van het naar hem genoemde plan. Zou dat worden verworpen of gewijzigd, dan was de laatste kans op een deugdelijke zeemacht verdwenen. Volgens hem was het voor de zeemacht 'to be or not to be '. Hoewel onder de acht leden van de Vlootwet-commissie geen overeenstemming heerste, werd toch eind maart 1923 het eindrapport door allen ondertekend. Eigenlijk was de enige duidelijkheid dat de commissie geen redenen had kunnen vinden de behandeling van de vlootwet uit te stellen. De Geer aanvaardde de consequenties en trad af. Hij werd opgevolgd door H. Colijn.

Links: E.P. Westerveld, minister van Marine van 18 september 1922 tot 4 augustus 1925. Midden:  Jhr Mr D.J. de Geer, minister van Financiën, van 28 juli 1921 tot 11 augustus 1923. Rechts: H. Colijn, minister van Financiën, van 11 augustus 1923 tot 8 maart 1926

Verwerping van de vlootwet-1924
In september van dat jaar zonden de ministers van Marine, Koloniën en Financiën een brief aan de Tweede Kamer, welke een nota van formele wijzigingen op het ontwerp vlootwet-1922 inhield, maar het plan-Gooszen onaangetast liet. Fock zowel als de Raad van Nederlandsch-Indië voerden ernstige bezwaren aan, meest van financiële aard, maar de regering hield voet bij stuk. In oktober ving de openbare behandeling van de vlootwet-1924 aan. Op een vraag vanuit de Kamer of door het aannemen van deze vlootwet, de Kamer zich ook gebonden moest achten aan een volgende, antwoordde Westerveld dat nu alleen de vlootwet-1924 aan de orde was. Wat later kwam, zou ook later worden bezien. Met dit antwoord spoelde de grond onder het plan-Gooszen weg: met 50 tegen 49 stemmen werd de vlootwet-1924 verworpen.
Deze uitkomst betekende het einde van het plan-Gooszen. Westerveld ontwierp nog wel een vlootwet-1925, uitgaande van het halve minimum maar met weglating van de voorgestelde nieuwe basis en steunpunten. Hoewel dit ontwerp nimmer werd ingediend, had het bestaan ervan voor Gooszen nog een staartje. Westerveld had zijn vloot opgebouwd rondom een neutraliteits-scenario. Daarin was voor de steunpunten in de Riouw-archipel en bij Makassar niet langer plaats. Bleef de vraag: Priok of Soerabaja als vlootbasis. Gegeven de problemen rondom de vlootbasis ten tijde van Umbgrove als CZMNI te Batavia, leidde deze vraag tot een verzoek van het kabinet aan de Landvoogd of hij op de loyale en volle medewerking van de vlootvoogd wel kon rekenen als dit ontwerp van wet zou worden ingediend. Gooszen voelde zich hierdoor persoonlijk zeer gegriefd. Hij had immers altijd getoond bereid te zijn regeringsbesluiten uit te voeren. Het ontwerp vlootwet-1925 is nimmer ingediend. Boog Westerveld hier voor zijn ouderejaars collega?

Wel of geen splitsing?
Tot zover lijkt het erop alsof het laatste gedeelte van het actieve marinebestaan van Antoine Frederik Gooszen voor een belangrijk gedeelte werd beheerst door het naar hem genoemde plan van een minimumvloot. Nog vóór zijn diensttijd als CZMNI ten einde was, rees echter een ander probleem. Tijdens eerdere perioden had de regering zich steeds met succes verzet tegen de splitsing van de zeemacht in één deel voor de dienst in Europa en een ander deel voor de uitsluitende dienst in de zuidoost-Aziatische kolonie. In de Memorie van Toelichting op de begroting voor 1926 stond evenwel onverbloemd, dat het vigerende systeem van één 'staatsmarine' niet langer kon worden gehandhaafd. Een splitsing in een Nederlandse en een Nederlands-Indische zeemacht werd noodzakelijk gevonden. Al in april 1924 was een commissie ingesteld met de opdracht een daartoe strekkend plan uit te werken. Deze splitsingscommissie ging niet uit van dezelfde strategische grondslag als Gooszen, en richtte zich op handhaving van de neutraliteit in de Indische wateren. De conclusies van de leden van deze, eveneens interdepartementale, commissie waren niet eensgezind. Niet alleen rees de vraag of bij een splitsing de werving van de noodzakelijke aantallen inheemse schepelingen wel voldoende zou zijn gegarandeerd, maar ook of zij wel konden worden opgeleid tot bruikbare onderofficieren. Van een splitsing is het niet gekomen, wel - mede als gevolg van de conclusies van deze commissie - tot een samenvoegen van de twee militaire departementen tot één ministerie van Defensie.

J.M.J.H. Lambooy, minister van Defensie, van 1 september 1928 tot 10 augustus 1929 (na samenvoeging departementen van Oorlog en Marine)

Met pensioen
Deze fusie werd geëffectueerd nadat Gooszen per 1 februari 1928 de actieve dienst had verlaten. De eerste minister van Defensie, J.M.J.H.. Lambooy, hield in februari 1928 een rede in de Eerste Kamer, welke Gooszen voldoende aanleiding gaf voor een polemiek in het Marineblad. Hij voelde zich door Lambooy persoonlijk aangesproken op een achttal punten. In de eerste plaats verweet de minister van Defensie Gooszen dat hij, met het plan-Gooszen, de splitsing van de zeemacht had aangemoedigd. Immers Gooszen had bewust een grotere sterkte van de zeemacht dan noodzakelijk was bepleit, hetgeen - volgens Lambooy - wel moest leiden tot een splitsing. Daarnaast zou Gooszen in zijn maritiem testament - zijn eindrapport als CZMNI - hebben gepleit voor het halve minimum in Indië plus een kopie van die vloot in Nederland. Ten derde zou Gooszen voorstander zijn geweest van het in stand houden van een luchtwapen, zowel voor de zeemacht als voor het leger. Als vierde punt zou Gooszen zich verzet hebben tegen een minister van Marine ad interim, die minder aandacht aan de vloot zou besteden. Daarna verweet Lambooy de marine dat er onvoldoende belangstelling bestond voor organisatorische vraagstukken. De consequentie hiervan, het volgende verwijt aan Gooszen, was dat het nut van een éénhoofdige leiding niet werd begrepen. Dan zou de zeemacht in Indië een al te gemakkelijke opvatting hebben over de mobilisatie problematiek en ten slotte deugde volgens Lambooy de verhouding tussen de CZMNI en de gouverneur-generaal niet. Onnodig te zeggen dat volgens Gooszen de minister van Defensie niets begreep van zijn functie, zijn verantwoordelijkheden en de organisatie waaraan hij leiding moest geven. Het venijn van deze polemiek zat in de staart: Gooszen stelde ervan overtuigd te zijn dat de minister verplicht was te controleren dat er niet gehandeld werd in strijd met zijn inzichten ten aanzien van dat deel der staats marine dat zich in Indië bevond en dat de CZMNI de gelegenheid moest hebben de vloot aldaar gereed te maken voor de oorlogstaak onder het opperbevel van de gouverneur-generaal. Tot slot voegde Gooszen aan dit stuk in het Marineblad nog toe een verslag van zijn interview met Aneta, het persagentschap in Nederlands-Indië. Hij eindigde dit met de opmerking dat als er in de loop des tijds fouten waren gemaakt, deze te wijten waren aan de verantwoordelijke personen en niet aan de bestaande regeling.

Dit geschrijf van Gooszen betekende geenszins het einde van zijn belangstelling voor het krijgsmachtdeel dat hij zoveel jaren met enthousiasme had gediend. In 1934 vroeg de Koninklijke vereniging 'Onze Vloot' hem een voordracht te houden naar aanleiding van de toestanden bij de marine (als gevolg van de bezuinigingen), de gebeurtenissen in Indië (de muiterij aan boord van Hr Ms 'De Zeven Provinciën' en het rapport van de (bezuinigings-)commissie Idenburg. Nog altijd strijdlustig verwierp hij het beleid van de regering inzake de voortdurende kortingen op het salaris van de marinemannen. Het met kracht onderdrukken van een opkomend verzet door officieren prees hij daarentegen als het hoog houden van de naam van 'het corps'. De muiterij op het pantserschip 'De Zeven Provinciën' en de daarop volgende affaire met 'de bom' was iets waarvoor men de marineleiding dank moest zeggen. Deze affaire had niet alleen de muiters aan boord maar de gehele natie en de regering wakker geschud. De volksvertegenwoordiging had volgens Gooszen een funeste invloed op het gedrag van de 'bonden' waartegen geen minister opgewassen bleek. De voorstellen van de bezuinigingscommissie-Idenburg om het Europese beroepspersoneel te vervangen door een militie, was wel het overwegen waard maar dit diende toch met de grootst mogelijke waarborgen te geschieden. Het vraagstuk der inheemse schepelingen riep bij Gooszen, jaren nadat hijzelf de actieve dienst had verlaten, nog steeds vele vragen op met betrekking tot hun betrouwbaarheid en de mogelijkheid hen op te leiden.

Het optreden van de officieren, rechtstreeks betrokken bij de muiterij, werd door Gooszen ernstig veroordeeld. Als algemene waarschuwing sprak hij vooral tot de jongere officieren een 'Weest op Uw hoede' uit. Ook de opleiding aan het Koninklijk Instituut voor de Marine te Den Helder riep zijn gram op. Het gesol met de opleidingen, eerst een 4-jarige dan weer een 3-jarige, terwijl de opleidingsstof zich alleen maar uitbreidde; keurde hij af. Hij signaleerde dat de marine hier een totaal verkeerde richting was ingeslagen. Leest men de tekst van deze voordracht nog eens door, dan ontkomt men niet aan de indruk dat hier iemand aan het woord was die de marine een zeer warm hart toedroeg. Ondanks dat hijzelf de actieve dienst reeds had verlaten schroomde hij niet de vinger te leggen op vele open wonden om de verantwoordelijke bewindslieden te wijzen op hun gebreken. Kortom iemand die het beste met de marine voor had.

Toen het vanaf 1936 duidelijk werd dat in centraal Europa een ontwikkeling op gang kwam die een rechtstreeks bedreiging kon vormen voor het voortbestaan van de westerse democratie, groeide in de Koninklijke Marine de gedachte aan een versterking van de vloot. Deze leidde uiteindelijk tot het zogeheten 'slagkruiserplan' van 1939. Opnieuw nam de toenmalige minister van Marine een nota van de CMS over betreffende de Versterking van de Vloot in Indië'. Merkwaardigerwijze nam de CZMNI, H. Ferwerda - die in 1920 in het Marineblad nog gepleit had voor een vloot rond een kern van zware artillerie schepen - nu afstand tot dit plan. Hij schreef in een Memorie welke aan 28 autoriteiten, deels binnen de marine, werd toegezonden, dat de vloot meer gebaat was met kruisers. Gooszen, nog steeds betrokken bij de marine, nam eveneens afstand van dit slagkruiserplan. Hij stoorde zich vooral aan het laatdunkende gepraat over onderzeeboten. Hoewel hij zich kon vinden in een vloot zoals door Ferwerda gepropageerd, meende hij toch dat het opvoeren van het aantal lichte kruisers, torpedobootjagers en onderzeeboten het meest ideaal was. Het bloed bleef kruipen waar het niet gaan kon.

Vice-admiraal H. Ferwerda ( (1885-1942). Commandant Zeemacht Nederlandsch Indië 1936-1939

Antoine Frederik Gooszen heeft in de Koninklijke Marine, tijdens zowel als na zijn actieve diensttijd, zijn stempel gedrukt op vele beleidszaken en zijn sporen nagelaten. Hij was bovenal een gedreven marine-officier, iemand die het beste van het beste wilde en zich daarvoor ook inzette en sterk maakte. Hij stak zijn mening niet onder stoelen of banken. Gezien de moeilijke tijden die de zeemacht in de jaren tussen 1920 en 1936 doormaakte is het verantwoord te zeggen dat hij, tezamen met enkele anderen, de zeemacht op koers heeft gehouden.
Naast deze voortdurende belangstelling voor alles wat de zeemacht raakte, is Gooszen, na zijn actieve marineloopbaan, nog regeringscommissaris geweest bij de Koninklijke Paketvaart Maatschappij, een functie welke hij tot 1952 heeft vervuld. Bovendien heeft hij gedurende vele jaren het voorzitterschap bekleed van de vereniging 'Onze Vloot'. In 1955, 85 jaar oud, kwam het einde. Gooszen overleed te Oegstgeest op 26 april 1955. De teraardebestelling vond plaats drie dagen later op de begraafplaats 'Rhijnhof' nabij de Haagsche Schouw.

De familiebetrekkingen van Gooszen als marineofficier met andere marineofficieren zijn ontleend aan Het Gedenkboek Honderdvijfentwintigjarig bestaan der Adelborstenopleiding te Willemsoord. 1854-1979, samengesteld door M.J.C. Klaassen ('s-Gravenhage 1979). Gooszen is onder nummer 935 in dit Gedenkboek opgenomen. Op deze betrekkingen zijn enkele correcties aangebracht door de Koninklijke Nederlandse Vereniging 'Onze Vloot', welke correcties zijn verkregen uit het archief- en de jaargangen van het verenigingsblad Zeewezen. Ook de necrologie is afkomstig van deze redactie, Onze Vloot (1955), 146.

Het belang van Gooszen en zijn invloed op het toenmalige marinebeleid blijkt o.a. uit Ph.M. Bosscher, De Koninklijke Marine in de Tweede Wereldoorlog, het eerste deel (Franeker 1984), 443-448 en vloeit voort uit zijn voorzitterschap van de Interdepartementale Commissie, alsmede zijn lidmaatschap van de Defensie Commissie en de Vlootwet Commissie.

Ook G. Teitler heeft in meerdere publikaties het belang van Gooszen en zijn invloed op het marinebeleid belicht, zie o.a. 'Fock, Umbgrove, Gooszen, 1923-1926. Een zuinige Landvoogd tussen Militaire Deskundigheid en Ambtelijke Trouw', Mars et Historia, 15 (1981) 5, 161-168: De Strijd om de Slagkruisers (Dieren 1984), 38 en Anatomie van de Indische Defensie (Leiden 1988), 355-362.

De positie van Gooszen en de invloed van zijn opvattingen, geplaatst tegen een meer politieke achtergrond zijn te vinden in H. J.G. Beunders, Weg met de Vlootwet (Bergen 1984), in het bijzonder in hoofdstuk 5, De Marinepolitiek na 1918, maar ook elders in deze publikatie.

Over de problematiek, waarvoor Nederland zich geplaatst zag tijdens de Washington conferentie heeft N.M. Bootsma uitvoerig gerapporteerd in 'Nederland op de conferentie van Washington, 1921-1922', Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, 1993 (l), 101-126.

In een studie over Een Halve Eeuw Koninklijke Marine, Schets van het maritiem-strategisch denken in Nederland en de daaruit voortvloeiende vloot plannen en organisatievormen der Koninklijke Marine gedurende de eerste helft van de 20e eeuw (Den Helder 1972) 85-95, besteedt G. Jungslager aandacht aan Gooszen. In hoofdstuk 4: 'De Commissie Gooszen 1920: Naar een Minimumvloot' van zijn proefschrift Recht zo die gaat, De maritiem-strategische doelstellingen terzake van de verdediging van Nederlands-Indië in de jaren negentig (Leiden 1990) vormt Gooszen de centrale figuur.

Hoewel zelf geen onderzeedienstman, wordt Gooszen veelvuldig genoemd in het gedenkboek De Nederlandse Onderzeedienst, 1906-1969. Tenslotte was hij een voorvechter van deze dienst.

Terwijl Gooszen in de eerder genoemde commissies een niet weg te cijferen rol vervulde, heeft hij ook ten aanzien van andere aangelegenheden zijn stem laten horen. In dit verband moet zijn standpunt genoemd worden terzake van de vraag wel of geen splitsing van de Koninklijke Marine in een Nederlands en een afzonderlijk Indisch deel, zoals blijkt uit het rapport van de commissie, ingesteld bij beschikking van de ministers van Marine, Koloniën en Financiën van 30 april 1934, de zogenaamde' splitsingscommissie " en zijn visie met betrekking tot de instelling van een departement van Defensie, opgenomen in het Marineblad (1928), 431-462.

De belangrijkste bijdrage van Gooszen in een discussie over het marinebeleid, geuit na zijn pensionering, treft men tenslotte aan in het tijdschrift Onze Vloot (1934), 5-55.

Einde artikel G. Jungslager: A.F. Gooszen

PS. De foto's van de betrokken personen heb ik van het internet gehaald en er tussen geplakt om de tekst iets levendiger en  persoonlijker te maken, behalve de foto van Vice-admiraal A.F. Gooszen die bij het artikel van Jungslager is geplaatst.