Uittreksel en citaten van en uit het boek van I.F.M. Salim: Vijftien jaar Boven-Digoel, concentratiekamp op Nieuw-Guinea

Omslag van het boek van Salim. Hij koos voor de kleur rood-wit van de Indonesische vlag. (zie rechts) Rood staat voor moed en wit voor zuiverheid.

Dit hoofdstuk is gewijd aan het belangwekkende boek van Abdul Chalid  Salim, een politieke gevangene van het Nederlands-Indische gouvernement, die vijftien jaar heeft gezeten in een concentratiekamp in westelijk Nieuw-Guinea. Het boek geeft een onthutsend beeld over zijn arrestatie en zijn vijftienjarige opsluiting. Ik zal dit boek zo kort mogelijk proberen samen te vatten, afgewisseld door citaten van belangrijke passages, die op treffende wijze weergeven wat het Nederlandsch gezag met hem, maar ook vele andere Indonesiërs, heeft gedaan.

Opmerkelijk is dat de voormalige minister--president (1945-1946) Prof. Dr. Ir W. Schermerhorn een voorwoord heeft geschreven in het boek van Salim.  Hij  zegt daarin: "In onze sfeer is dit boek een welkome aanvulling van onze te beperkte kijk op de roerige wijze van de geschiedenis van Indonesië gedurende de periode tussen de twee wereldoorlogen". 

Prof dr. ir. W.Schermerhorn ( minister-president 1945-1946)  en de schrijver I.F.M. Salim bij de gelegenheid van de aanbieding van de eerste druk van het boek Vijftien jaar Boven-Digoel in september 1973

Salim zegt in zijn woord vooraf o.a : "Moge de lezer (...) op deze wijze kennis nemen van de lange lijdensweg van allen die daar om politieke redenen door het Nederlandsch -Indische gouvernement werden geïnterneerd"

I. De Indonesische onafhankelijkheidsstrijd van de avant garde

De eerste zin op pagina 15 luidt: "De weergave van het geboden verzet van Indonesische zijde tegen de uitsluitend door koopmansgeest gedreven veroveringen van de Nederlanders gedurende de drie eeuwen overheersing in Insulinde zou een dik boek kunnen vullen. Die sluitsteen hiervan zou de beschrijving vormen van de zo bloedige Nederlandse politionele acties, die nu ongeveer 25 jaar geleden in dit enorme gebiedsdeel plaatsvonden. Het ligt dan ook geenszins in de bedoeling dit hier in extenso weer te geven. Al het sinds het bestaan van de Oost-Indische Compagnie (1602) door de Indonesiërs geboden verzet was altijd te beschouwen als een 'plaatselijke' strijd tegen de Hollanders in ons grote eilandenrijk. Tot deze lokale oorlogen behoorden bijvoorbeeld de 'eeuwige' Atjeh-oorlog en de strijd tijdens de Nederlandse expedities tegen Bali, Lombok en de Toradjalanden in Celebes"

Salim geeft enkele belangrijke gegevens over de opstanden op West Java en Sumatra in de jaren 1926-27.

Pagina's 22/29  "Volkomen onmachtig om het in een strijd tegen het zo uitstekend bewapende en georganiseerde Kon. Ned.-Indische Leger (K.N.I.L.) op te nemen, kwam het toch nog op verspreide plaatsen in de archipel tot een weinig samenhangend en doeltreffend gewapend verzet tegen de kolonisatoren en hun Indonesische aanhang, waaronder vooral de ambtenaren en het politiepersoneel moesten worden gerekend. Aan onze zijde werd bij de gevechten niet alleen van een aantal oude Beaumont-geweren en verouderde pistolen, maar vooral van rentjongs (Atjehse klewangs) en messen gebruik gemaakt. De enige gebiedsdelen waar de opstand de Nederlanders veel zorgen gaf, waren Sumatra's westkust en de residentie Bantam op Java. In Sumatra speelde zich de strijd voornamelijk af bij Padang, Padang-Pandjang, Siloengkang, Sitjintjin en Sawah-Loento. Bij dit treffen sneuvelde daar onder anderen de Nederlandse luitenant Simons en enkele Indonesische landsdienaren. De verliezen aan onze zijde waren vanzelfsprekend groot te noemen. Ten slotte maakte de Nederlandse majoor Rhemrev hier een einde aan ons verzet.
In Bantam werd hoofdzakelijk bij Pandeglang, Menès, Tjaringin en de haven Laboehan gevochten. Vooral het bezit van deze oceaanhaven in verband met de mogelijke aanvoer van wapens - kwam de leiding van onze verzetslieden als bijzonder belangrijk voor! Bij de strijd in dit Bantamse gebied sneuvelden aan Nederlandse zijde onder anderen de opzichter Benjamins, de wedana van Menès, de assistent-wedana van Tjening, een mantri, een rechercheur en een aantal Indonesische politieagenten. Hier sloeg de Nederlandse kapitein Becking in betrekkelijk korte tijd het verzet neer, wat met zware verliezen aan onze zijde gepaard ging
In beide genoemde gebiedsdelen werden door onze mensen wegen, bruggen en spoorwegen vernield, terwijl huizen in brand werden gestoken en lichtleidingen werden opgeblazen. In Sumatra waren onze aanvallers vaak in rode hemden gekleed, terwijl zij zich bij Laboehan voor een deel in witte gewaden hadden gestoken en zo voor de troep uit 'tandakten'. Zij meenden zo - naïef genoeg - onkwetsbaar te zijn! Uiteraard vormden de op deze wijze geklede groepen een gemakkelijk doelwit voor de soldaten van het K.N.I.L. De ongelijke strijd was dan ook in betrekkelijk korte tijd ten voordele van de Hollanders beslecht. Zo onvoldoende als de Ned.-Indische weermacht voor een gewapend conflict met een buitenlandse vijand was toegerust, zo perfect was zij berekend voor haar taak een 'binnenlandse vijand' te verslaan. Hiervoor uitstekend bewapend, snel verplaatsbaar en goed gedrild in een rimboekrijg, hadden onze opstandelingen tegen dit leger geen schijn van kans! Tóch veroorzaakte de revolte van onze 'avant-garde' voor het eerst in de Nederlandse koloniale geschiedenis een grote paniek onder de bezetters, bijvoorbeeld in het vroegere Batavia, waar vele Hollanders zich uit angst in hun huizen opsloten. Men besefte plotseling, dat het ditmaal niét meer om het een of andere lokale conflict handelde, maar dat het hier een algemeen verspreid verzet in Ned. Oost-Indië betrof. En al was dit Indonesisch verzet de avant-gardisten door onvoldoende leiding en bewapening gedoemd volkomen te mislukken, het was niettemin een evidente uiting van een massaal ontwaken van een onderdrukt volk. Terecht zei Sun Yat Sen eens; "The east has awakend , but Indonesia unfortunatley awake too late!".( Sun Yat Sen -1866-1925- grondlegger van het republikeinse China)  'Bovendien realiseerden vele Hollanders zich voor de eerste maal, dat zij slechts met ongeveer 200.000 landgenoten over een volk van 60 à 70 miljoen Indonesiërs regeerden en dat zij bij een volgend verzet grote kans liepen onder de voet te worden gelopen!(...)
De paniek die zich na de revolte van de Hollanders had meester gemaakt, uitte zich onder meer in massa-arrestaties van Indonesiërs, een ingrijpen waarbij de schuldvraag vaak kant noch wal raakte. Wanneer 'men' in die periode een Indonesiër - zonder enig concreet bewijs te kunnen leveren - maar 'verdacht' vond, werd deze zónder vorm van proces gearresteerd en opgesloten. En zoals dit nóg steeds in landen met extreem linkse of rechtse dictaturen met weerloze 'politieke gedetineerden' gebeurt, had het tóén onder het koloniale Nederlandse bewind in de hele archipel plaats. Ook de Indonesiërs in gouvernementsdienst - vooral bestuursambtenaren en het politiepersoneel - wezen massaal de 'zondebokken' aan. Soms ging het alleen om 'lastige personen' te elimineren, die in een bepaalde tak van dienst of in een of ander bedrijf nogal eens moeilijkheden hadden veroorzaakt. Dán weer bleek achteraf, dat de lagere ambtenaren - waaronder de kamponghoofden - of de particuliere 'tipgevers' hun oog hadden laten vallen op een grondje of enig ander bezit, ja, zélfs op een charmante vrouw van het slachtoffer. In ieder geval verdween de verdachte in deze panische periode geruisloos voor geruime tijd of soms blijvend uit de samenleving! In totaal werden, volgens Petrus Blumberger, ongeveer 13.000 arrestanten in de diverse gevangenissen in ons eilandenrijk opgesloten. Deze getraliede verblijven puilden dan ook letterlijk uit. Van dit aantal werd eerst na geruime tijd de helft - wegens gebrek aan bewijs - vrijgelaten. De vrijgekomenen moesten er zélf maar verder voor zorgen om ergens aan de slag te komen. Bovendien werden zij na hun vrijlating nog altijd als 'verdachten' beschouwd en daarom bij hun sollicitaties gedwarsboomd. Voorts werden vier gevangenen door de koloniale machthebbers geëxecuteerd. Waarom is mij onbekend. Was dit om hun daden gedurende de opstand begaan, of was dit wegens gepleegd verzet? Anderen beweerden later weer, dat de slachtoffers - wat al heel moeilijk te bewijzen was - 'op de vlucht' waren neergeschoten! Verder werd een niet onbelangrijk aantal- onder wie mijn vriend Dachlan - in de gevangenissen afgeranseld, een barbaarse methode. In ieder geval zouden in een latere fase circa 1300 gevangenen - onder wie ook ik - worden geïnterneerd. Het overgrote deel van ons zou dan naar Boven-Digoel in Zuid-Nieuw-Guinea worden verbannen. Tot deze gedeporteerden behoorden ook nog 15 vrouwen en 10 Chinezen, merendeels om hun communistische activiteiten. De nationalisten zouden ons meestal in een later stadium te Boven-Digoel volgen. Als gevolg van hun passieve houding tijdens onze opstand, hun relaties met de communisten in de archipel of in het buitenland en hun 'flirten' met het imperialistische Japan, werden ook 'zij op den duur door de kolonisatoren geëlimineerd. Zo zouden in Nederland populaire figuren als onze latere vice-president - drs. Mohammad Hatta - en de bekende staatsman Soetan Sjahrir naar Digoel worden verbannen. Uiteindelijk zouden de naar dit Nederlandse Cayenne gedeporteerden uit omstreeks 60% communisten en 40% nationalisten bestaan. En zo zou dit oord dan terecht de rol van 'bakermat van de Indonesische onafhankelijkheid' vervullen!
De benaming aan onze voorstrijders door de Nederlandse militairen, het plaatselijk bestuur, het politie- of gevangenispersoneel gegeven, liep nogal uiteen. Ze varieerde vooral in de gevangenissen van 'tuig', 'bandieten', 'raddraaiers', 'rampokkers', 'kwaadwilligen' tot 'bendeleden' en 'agitatoren'. Te Boven-Digoel werden we weer 'staatsgevaarlijken', 'extremisten' of kortweg 'communisten' genoemd. Deze laatste benaming was natuurlijk geheel foutief, omdat de Hollanders maar ál te goed wisten, dat wij - Digoelisten - uiteindelijk voor minstens 40% uit nationalisten bestonden. Maar het klonk voor de buitenwereld nu eenmaal aannemelijker alle geïnterneerden 'communisten' te noemen. Bovendien trachtte men zo de vele miljoenen in de archipel wonende islamieten hierdoor enigszins te verzoenen met het bestaan van het ballingsoord. De vrees dat wij ooit nog eens door deze of gene als Indonesische vrijheidsstrijders zouden worden gezien, noodzaakte de koloniale machthebbers ons tegenover het grote publiek steeds als ongewenste 'extremisten' voor te stellen. En het eenvoudigste was dus in deze hele aangelegenheid alleen 'Moskou' van alles de schuld te geven en vooral te verzwijgen, dat het gebeuren een uiting was van het ontwaken van een onderdrukt volk! Nu moet men ook aan de andere kant niet denken, dat de Indonesische revolutionairen zich tijdens de opstand uitsluitend als zulke 'onschuldige zielen' zouden hebben gedragen. Deze opvatting zou immers een totaal vertekend beeld van de realiteit geven. Elk gewelddadig optreden gedurende een revolte of oorlog is nu eenmaal 'beestachtig' te noemen, wat dan weer wraaknemingen van de tegenpartij uitlokt. Dat de Nederlanders en hun Indonesische aanhang ná de mislukte opstand - als resultaat van het gepleegde geweld van onze voorvechters - echter véél te ver zouden gaan in hun represailles was misschien wel 'ergens' te begrijpen, maar getuigde desondanks niét van het juiste politieke inzicht en wijsheid van de regerende macht! Het was dan ook voor ons in die tijd - en zelfs nog vele jaren daarna te Boven-Digoel- moeilijk, zo niet onmogelijk, om de Hollanders duidelijk te maken, dat onze revolutie in wezen een algemeen volksontwaken inhield. De Nederlanders waren er immers van overtuigd, dat zij in ons eilandenrijk - geheel in óns belang - een historische en zelfs 'heilige' roeping hadden te vervullen. Hierom verwierpen zij unaniem het denkbeeld van een eendrachtig Indonesisch volksverzet.(...) En daarom achtten de Hollanders hun te vervullen taak veelal uitsluitend tot heil van het Indonesische volk. Dat er onder hun deskundige leiding een subliem georganiseerde staat ontstond, die tot voorbeeld en lering van vele andere koloniën kon dienen, is onbetwist juist. Maar dat zij daarbij als een 'supervolk' tot in lengte van dagen over ons - in hun ogen nog altijd 'inlanders' - zouden moeten blijven regeren, zal tegenwoordig toch wel geen enkel weldenkend mens ter wereld nog kunnen en willen aanvaarden!

Het was voor de gouverneur-generaal jhr. mr. A. C. D. de Graeff (I926- I931), die in onze Indonesische samenleving - in tegenstelling tot vele anderen onder deze hoge regeerders - als een wáre aristocraat en ethicus bekend stond, een zware opgave tot het stichten van een deportatieoord te besluiten. De bewindsman had namelijk altijd een open oog gehad voor de behoeften en verdere ontwikkeling van ons volk en toonde in dit opzicht een profetische blik. Hij liet soms duidelijk doorschemeren, dat naar zijn inzichten binnen afzienbare tijd aan iedere vorm van kolonialisme een einde zou komen. Hierom achtte de bewindsman het noodzakelijk, dat de Ned.-Indische regering onder andere tot taak had ons volk hierop geleidelijk voor te bereiden. Deze zienswijze en zijn correct en welwillend optreden tegen ons, Indonesiërs, pasten natuurlijk niet in de denkwijze van de massa der Nederlandse kolonialisten. Men aarzelde dan ook niet deze integere figuur in de onderlinge conversatie een 'weekdier' te noemen.
Het speet ons daarom intens, dat de revolte nu juist onder zijn zo opbouwend bewind moest plaatshebben. Maar de wil tot dit grote Indonesische verzet was nu eenmaal in de loop van enige decennia gegroeid en zou zich daarom op een willekeurig moment in de vorm van een revolte uiten. Daarentegen wezen de fanatici onder de koloniale Hollanders erop, dat naar hun oordeel vooral het milde en rechtvaardige regime van deze gouverneur-generaal de oorzaak van de opstand moest zijn en dat dit bloedige optreden dus aantoonde, dat wij, Indonesiërs, uitsluitend 'met straffe hand' moesten worden geregeerd! . Onder druk van de minister van Koloniën in het moederland, de leden van de Raad van Indië, de procureur-generaal en mogelijk van zijn eigen secretarie moest 's lands regeerder wel voor het denkbeeld zwichten 'ergens' in een uithoek van onze archipel een ballingsoord te laten bouwen. Hem werden daartoe de in onze ogen zo beruchte 'exorbitante rechten' (uitzonderlijke bevoegdheden) toegekend. Zelfs vele jaren later - nadat ik het Digoel-drama had overleefd en mij in Nederland bevond -liet de toen ex-gouverneur-generaal mij door tussenkomst van de bekende journalist dr. M. van Blankenstein zijn excuses voor dit onmenselijke gebeuren overbrengen!

Jhr A.C.D. de Graeff. Gouverneur-generaal van Nederlandsch Indië van 1926-1931

De Ned. Oost-Indische regering motiveerde haar besluit tot het bouwen van een verafgelegen deportatie-oord onder andere door te verklaren, dat zij niét bereid was de 1300 personen die volgens haar voor internering in aanmerking kwamen, de kans te geven naar het buitenland uit te wijken.  (...) De grote moeilijkheid voor de regering was dan ook om 1300 avantgardisten, die volgens haar niet strafrechtelijk vervolgd konden worden, voor lange tijd of permanent uit de maatschappij te bannen. Voorop stond de steeds weer in het openbaar door de koloniale machthebbers verkondigde stelling, dat al deze personen vooral niet als gestraften mochten worden beschouwd en behandeld. En, dat zij daarom van élke dwang - waaronder arbeidsdwang - moesten worden vrijgesteld. Dat de behandeling van onze mensen in de diverse gevangenissen en de latere gebeurtenissen te Boven-Digoel in flagrante strijd zouden zijn met deze zo mooi klinkende voorschriften, zal in het navolgende beschreven worden. En zo viel het oog op een aan de linkeroever van de Digoelrivier hooggelegen terrein strook diep in de jungle van Zuid-Nieuw-Guinea, een gebied dat ik nog nader zal beschrijven.

Boven: Kaart van Nieuw Guinea. Onder: Detail kaart, met rood onderstreept het concentratiekamp Tanah-Merah in het Boven-Digoel gebied

Volgens de opvatting van de toenmalige regering zou deze minstens 10.000 hectare grote landstreek zeer 'vruchtbaar' zijn, terwijl het oord als 'gezond' gekwalificeerd werd. Bovendien had zij nog ándere redenen om ons zó ver weg te zenden en totaal te isoleren. Enkele van deze motieven maakte zij - onder andere in de pers - bekend, maar er waren er ook van zéér dubieuze en minder humane aard, die zij uiteraard liever niét publiceerde. Wij, bannelingen, zouden eerst láter ervaren, wat deze 'verzwegen redenen' inhielden, hetgeen hierna in dit boek 'uit de doeken' zal worden gedaan. (...) Al spoedig werden door de koloniale regering de eerste twee interneringsbesluiten in de Staatscourant gepubliceerd. Het is wel duidelijk, dat wij - na lezing van het 'document' - er niet veel meer voor voelden tegen dit besluit protest aan te tekenen. In de eerste plaats hadden wij al ervaren, dat van een redelijk verhoor geen sprake was. In mijn geval bestond dit hele 'verhoor' alleen uit een scheldkanonnade van een HoIlandse bestuursambtenaar, wat met de meesten van ons het geval was. Verder werd de massa van ons, geïnterneerden, - zoals ik eerst later vernam - in het gehéél niet verhoord! Dat wij de kans kregen ons schriftelijk te verdedigen, was uiteraard een farce, redenen waarom praktisch iedere geïnterneerde er maar van afzag. Bovendien beseften wij na kennisname van punt 4 van het interneringsbesluit - waarin élke ontkenning van onze kant tóch niet zou worden geaccepteerd - dat ieder verweer van onze kant nutteloos was! Bij de eerste 'golf' van deportatie in 1928 werden 823 personen geïnterneerd, onder ,wie zich - zoals al vermeld is - 15 vrouwen en in Ned.-Indië geboren Chinezen bevonden.(...) Ook liet het gouvernement bekendmaken, dat Boven-Digoel uitsluitend als een 'doorgangshuis' zou dienen. Iedere déporté die er zich 'behoorlijk' gedroeg, zou in de 'kortst mogelijke periode' voor terugzending naar zijn plaats van herkomst in aanmerking komen. Indien ik ooit een door een regering uitgevaardigde verklaring gelezen heb, die volkomen op onwaarheid berustte, was het wel deze. Hoewel ik het het plaatselijk bestuur te Boven-Digoel nóóit lastig heb gemaakt en er mij altijd correct gedroeg, was dit begrip 'doorgangshuis' blijkbaar niet voor mij en velen van mijn lotgenoten bestemd. En zo werden honderden geïnterneerden - met deze verklaring als een soort misleiding - lange jaren in dit oord der verschrikking op z'n zachtst gezegd bedrogen! ".

Salim vertelt op pagina 32-35 over zijn arrestatie en verblijf van 10 maanden in een gevangenis in Medan:

"Intussen waren er overal op Sumatra relletjes uitgebroken, die in de opstand van 1926 culmineerden. Ik las in die tijd in de Deli Courant een artikel van de hand van de toenmalige hoofdredacteur Van der Laan, die hierin suggereerde álle deelnemers aan de opstand maar voor een vuurpeloton te plaatsen en neer te schieten! Dit artikel prikkelde mij om in mijn blad ook hiertegen fel te protesteren, wat - gezien de paniek die zich in die dagen van de Hollanders had meester gemaakt olie op het vuur van de beruchte Politieke Inlichtings-dienst (P.LD.) was. Al spoedig kreeg ik dan ook bezoek van een uitermate vriendelijke landgenoot, Setèpoe genoemd, die later een agent-provocateur bleek te zijn. Hij probeerde op alle mogelijke manieren mijn vertrouwen te winnen en hoorde mij intussen uit. En zo kwamen enkele van mijn niet voor openbaarheid bestemde mededelingen rechtstreeks bij de inlichtings-dienst terecht, die mij vervolgens op 12 oktober 1927 liet arresteren! Hierna werd ik door een Hollandse bestuursambtenaar 'verhoord', om vervolgens in de gevangenis van Medan te worden 'gehuisvest.' Tot mijn schrik werd ik er van de andere politieke gedetineerden geïsoleerd en in een kleine cel opgesloten. Van mijn lotgenoten zag ik dus niemand. Wél hoorde ik hen op een afstand met elkaar praten, wat enigszins mijn gevoel van eenzaamheid verdreef. Op een morgen werd ik door een cipier opgehaald om mij in een badkamer te kunnen mandiën. Op weg erheen passeerden wij een grote getraliede zaal, waarin vele politieke gevangenen waren ondergebracht. Zij begroetten mij allen luidkeels, waarop ik niet kon nalaten hen vriendelijk terug te groeten. Dit werd als een ernstig disciplinair vergrijp van mij beschouwd. In plaats mij toen lekker te kunnen baden, moest ik onmiddellijk naar mijn cel terugkeren. Hier kwam kort daarna een andere gevangenisbewaarder mij zeggen, dat de gevangenisdirectie mij voor mijn 'vergrijp' ernstig wilde straffen en dat ik daarom acht dagen lang op 'droge rijst' was gezet. Bovendien werd ik in mijn cel 'aan de ketting' gelegd, wat inhield, dat mijn linkerpols en rechter enkel werden geboeid en met een ijzeren ketting - bestaande uit zware schakels - werden verbonden. Ik wist werkelijk niet hoe ik het had! Omdat ik klein van stuk en tenger gebouwd ben, deden mij de zware ijzeren boeien uiteraard bij iedere beweging al gauw pijn aan pols en enkel. Ik durfde mij daarom bijna niet te verroeren en wachtte dus - zoveel mogelijk stil liggend - maar de verdere gang van zaken af. Het allerergste vond ik wel, dat het mij verboden was te lezen. Ook de nachten waren ten gevolge van deze bewegingsbeperking een verschrikking, daar ik altijd gewend was mij enige keren tijdens de slaap om te draaien. De droge rijst werd dagelijks naàst mij neergezet, terwijl ook het drinkwater onder mijn bereik was. Dit duurde zo ongeveer drie dagen, tot een vriendelijke Hollandse cipier - die zich kennelijk niet met deze gang van zaken kon verenigen - mijn celdeur opende. Meewarig keek hij naar mijn boeien en schudde - zonder iets te zeggen - het hoofd. Ik vertelde hem, dat mijn vader in Medan lid was van de Landraad en dat ik hem graag op de hoogte van mijn penibele situatie wilde brengen. De bewaker - ook fungerend als bibliothecaris van de gevangenis - stelde mij in de gelegenheid een briefje aan mijn vader te schrijven en nam het epistel voor verzending mee. Voorts bezorgde hij mij kort daarop allerlei boeiende lectuur. Dit kon toen gebeuren, omdat de hele dienst - in verband met een directiewisseling - in de war was, zodat er tijdelijk geen inspecties in de cellen werden gehouden. Ik bofte dus enorm en schikte mij met meer optimisme in mijn lot. Tegen alle verwachtingen in opende echter na twee dagen een Hollandse hoofdcipier tóch mijn celdeur. Juist lag ik in een comfortabele houding - om vooral niet aan mijn boeien te trekken - rustig te lezen, toen hij voor mij stond. Hij vroeg mij op barse toon wie mij had toegestaan in mijn cel te lezen. Vanzelfsprekend gaf ik op deze vraag geen antwoord, daar ik zijn collega in geen geval wilde compromitteren. Vervolgens bukte hij zich om een naast mij liggend boek op te rapen. Dit was Koenens Handwoordenboek der Nederlandse Taal, dat hij toen haastig begon door te bladeren. Ergens moest ik wel om de groteske situatie lachen, omdat deze forse en geïrriteerde Hollander - zorgvuldig een dik woordenboek doorsnuffelend - zo dreigend tegenover een kleine aan de ketting liggende weerloze Indonesiër stond. Hierna legde hij het 'onschuldige' woordenboek weg en verweet mij, dat ik het misschien zou kunnen gebruiken om er een 'code' uit samen te stellen. Deze code zou ik dan eventueel kunnen toepassen om geregeld met de overige politieke gedetineerden in de gevangenis in contact te komen. Om deze opmerking moest ik hartelijk lachen, wat hem nóg meer prikkelde. Hij griste vervolgens het leesboek uit mijn rechterhand en las met steeds stijgende verbazing de titel: Verbroken boeien, een sentimentele roman van de Duitse schrijfster Hedwig Courths-Mahler. Wat tóén in hem omging, was duidelijk op zijn gezicht te lezen. Hij nam vlug de beide boeken mee en smeet met luide knal mijn celdeur in het slot. Na dit alles realiseerde ik mij, dat ik verder in mijn 'dwanghouding' niet meer zou kunnen lezen, wat mijn enige troost was geweest. Het stemde mij droevig, maar er was nu eenmaal niets aan te doen. Er zat dan ook niet anders op dan deze toestand met oosters geduld te aanvaarden. Ik begreep dat de voor mij zo humane bibliothecaris voor zijn vriendelijkheid zou moeten boeten. Dit idee werd mij tot een obsessie, waardoor ik er nachtenlang van wakker lag. Ik zou de vriendelijke cipier inderdaad nóóit meer terugzien! Nog voordat mijn straftijd van acht dagen verstreken was, opende de forse hoofdcipier op een goede avond wéér met veel misbaar mijn celdeur. Zonder één woord met mij te wisselen, maakte hij - nog steeds kwaad kijkend - mijn boeien los en smeet ze met ketting en al in een hoek. Wat een opluchting! Ik wreef dadelijk mijn pijnlijke pols en enkel, die beide gezwollen waren. Hiervoor kreeg ik echter niet veel tijd, want toen klonk het bevel: 'Pak je boeltje op!' Eerst bij het opstaan ontdekte ik hoe stijf ik was geworden van dat langdurige aan de ketting liggen. Het kostte mij veel moeite mij te strekken, omdat mijn rug en bekken wel gefixeerd leken. Desondanks toonde de man geen enkel medelijden met mij. Buiten het getraliede verblijf gekomen bemerkte ik dat ook het lopen mij veel inspanning kostte. Het was alsof mijn benen de dienst weigerden. Toch kreeg ik een forse por in mijn rug als aansporing tot grotere spoed. En zo bracht hij mij naar een grote getraliede zaal, waar ik door mijn medegevangenen - allen politieke gedetineerden - hartelijk werd verwelkomd. Wat was ik blij weer onder vrienden te zijn! Eén ding begreep ik echter' direct: dit alles moest het resultaat zijn van mij aan mijn vader gesmokkeld briefje. Arme vader, wat moet hij een zorgen om mij hebben gehad! Tien lange maanden zou ik in ons gemeenschappelijk verblijf moeten doorbrengen. Steeds bleven wij hopen op het moment, dat ons door een gevangenisfunctionaris zou worden bericht, dat wij in vrijheid zouden worden gesteld. Die dag liet evenwel lang op zich wachten". .

Hoofdstuk II In en om Nieuw Guinea, het grote eiland van onze verbanning

Salim geeft in dit hoofdstuk een beschrijving van de ontdekking van Nieuw Guinea vanaf het jaar 1512  en de verschillende expedities daarna,  die Nieuw Guinea op de kaart hebben gezet. Ook komt de kwestie Nieuw Guinea van de zestiger jaren aan de orde, als op 1 mei 1963 het gezag over Nederland Nieuw Guinea  aan de Republiek Indonesia wordt overgedragen. Het hoofdstuk eindigt met de volgende woorden:
Pagina 71: " Het zal een ieder na kennisname van al het bovenstaande wel duidelijk zijn hoe wij - ballingen - ons voelden, toen wij nu ruim 40 jaar geleden te Boven-Digoel in het hart van de jungle van Zuid-Nieuw-Guinea werden 'neergezet'. En dit nog wel vele honderden kilometers van de kust verwijderd! Bovendien hadden wij als naaste buren ... koppensnellers en kannibalen. Want het - bij gouvernementsbesluit van l0 december 1926 - ons daar doen deporteren hield een viervoudig doel in. In de eerste plaats dienden wij ergens 'opgeborgen' te worden, van waaruit wij niet meer konden ontvluchten. Verder moesten wij ergens verblijven, waar wij géén enkel politiek contact met de omwonende autochtone bevolking konden hebben. Dan - en dit was uiteraard het allerbelangrijkste moesten wij dermate in politicis geïsoleerd zijn, dat wij onze miljoenen landgenoten elders in Indonesië niet meer konden beïnvloeden. En als allerlaatst motief moesten wij zo maar in de loop der jaren rustig ... wegkwijnen, met andere woorden: de vervroegde 'natuurlijke dood' tegemoet gaan, zonder dat er een haan naar zou kraaien! Hóé dit alles uitpakte, zal in de volgende hoofdstukken worden beschreven".

Hoofstuk III De voorgescheidensi van het Boven-Digoelgebied

Salim  beschrijft de verschillende militaire expedities, die het Boven-Digoel hebben verkend, de eerste  had omstreeks 1907 plaats.(Een ver familie lid van mij A.J.Gooszen heeft aan deze eerste expeditie deelgenomen). In januari wordt  kapitein L.Th Beckingh in januari 1927 naar Nieuw Guinea toe gestuurd om een deportatie kolonie  in Tanah-Merah te stichten.

Pagina 79: "Boven-Digoel kon dan ook niet helemaal 'terra incognito' worden genoemd, toen kapitein L.Th. Becking er in januari 1927 heen reisde om de deportatiekolonie in de eerste graad Tanah-Merah te stichten. Deze militair was dezelfde kapitein die in 1926, in opdracht van de legercommandant, een einde had gemaakt aan onze onafhankelijkheidsstrijd tegen het 'wettige' Nederlandse gezag in Bantam (West-Java). Na deze opstand en na onze revolte in West-Sumatra wenste het gouvernement zich van ons allen, 'avant-gardisten’ - schuldig of onschuldig - te ontdoen. En zo werd kapitein Becking daarna aangewezen om het zo ver afgelegen en eenzame ballingsoord midden in de ondoordringbare jungle van Nederlands Zuid-Nieuw-Guinea te bouwen. Want bij gouvernementsbesluit van 10 december 1926 was 'te onzer gerieve' de Onderafdeling Boven-Digoel in het leven geroepen, waarvan Tanah-Merah het centrum zou worden. Tevens zou dan genoemde onderafdeling als nieuw Nederlands bestuursgebied in deze diepe jungle moeten dienen. Voor dit gebeuren, namelijk de eerste deportatie op grote schaal in de geschiedenis van Nederland en Ned. Oost-Indië, bestond vanzelfsprekend destijds in Holland zelf, maar ook daar buiten, ruime belangstelling. Men sprak in die dagen al openlijk afkeurende woorden over Nederlands eerste en grote concentratiekamp en dat nog wel in een tijd lang voordat Adolf Hitler in Duitsland aan de macht was gekomen

.

De eerste geïnterneerden worden onder streng militair toezicht te Ambon ingescheept, teneinde naar  het concentratiekamp in het  Boven-Digoel gebied in Zuid-West Nieuw Guinea te worden vervoerd.

Hoofdstuk IV De verre reis naar het voormalige ballingsoord

Salim beschrijft drie reisverslagen om naar Nieuw Guinea te komen. De eerste beschrijving neemt hij over uit het boek van de arts dr Schoonheyt van zijn reis in 1932 van Java naar Zuid Nieuw Guinea, de  tweede is  van dezelfde arts de beschrijving van zijn reis van de monding van de Digoel rivier en de daarop volgende kalivaart. De derde is van de reis die Salim zelf heeft gemaakt. Zie hierover het volgende:

Pagina 106: "Mijn reis begon in de gevangenis te Medan. Zoals ik reeds in het hoofdstuk over de Indonesische vrijheidsstrijd van de avant-garde schreef, werd mij het 'Huis van Bewaring' in deze stad als tijdelijke verblijfplaats toegewezen. Ik werd er tien maanden gratis gevoed en 'gekleed'. Toen werd mij op een goede dag in mijn cel door een somber kijkende cipier mijn interneringsbesluit overhandigd. Ik bekeek het document - door ons later 'diploma' genoemd - en begreep, dat de teerling geworpen was en mijn noodlot bezegeld! Tevoren had ik bij de vloekende controleur van het Binnenlands Bestuur voor Beneden-Deli, de heer Batenburg een routine-vragenlijst moeten invullen, die blijkbaar ook in mijn geval onontkoombaar was. Deze nietszeggende formaliteit vloeide weer voort uit de beruchte 'exorbitante rechten' van de gouverneur-generaal, waarvan het koloniale gezag, zoals ik al schreef - na de revoltes in Sumatra en Java - een gul gebruik maakte om de in hun ogen ongewenste elementen op -te ruimen. Ik werd dus niet in de gelegenheid gesteld mij voor een gerecht te verdedigen, maar moest zonder meer de veroordeling aanvaarden. Wél zag ik in, dat dit nu eenmaal het lot van praktisch iedere politieke gevangene was, wáár ook ter wereld! Al begreep ik toen nog niet, dat de uitreiking van dit 'diploma' 15 lange jaren van isolatie inhield. Ik hoopte desondanks, dat al spoedig in Boven-Digoel een rechtvaardige afdoening van zaken zou volgen en dat mijn afzondering uit de maatschappij slechts van tijdelijke aard zou zijn. Te meer, daar mij - bij de uitreiking van het fatale document - werd verzekerd, dat de duur van mijn verbanning afhankelijk zou zijn van mijn gedrag. Vóór mij - anno 1927 en de eerste helft van 1928 - waren al vele van mijn lotgenoten, eveneens slachtoffers van deze 'exorbitante rechten', naar het afgelegen deportatie-oord getransporteerd. Ik behoorde dus tot de 'laatkomers'. Dit kwam - naar mijn mening - omdat mijn vader, Soetan Mohammad Salim, als gepensioneerd hoofddjaksa en lid van de Landraad te Medan, zich per rekest tot de gouverneur-generaal, de procureur-generaal en ten slotte tot de gouverneur van de Oostkust van Sumatra had gewend. Hierin verzocht hij deze autoriteiten te bewerkstelligen, dat ik niét zou worden verbannen. Voeg daarbij het feit, dat mijn broer Hadji Agus Salim toen lid was van de Volksraad. Ook hij had van zijn kant alles gedaan om dit noodlot van mij af te wenden. Een en ander moest wel tot gevolg hebben, dat de koloniale machthebbers aarzelden mijn internering uit te voeren. Maar in juli 1928 was het dan toch zover. Ik moest - zoals de geijkte term luidde - als 'staatsgevaarlijke' onder nr.: 925 naar Boven-Digoel gedeporteerd worden, zonder enig pardon!

Daarna volgt een boeiend verslag van zijn reis tot hij in het concentratiekamp Tanah-Merah aankomt

Pagina's: "114/115. En zo werd balling nr. 925 - nauwelijks in deze 'groene hel' gearriveerd - onder grote belangstelling en verontwaardiging van mijn lotgenoten wéér weggevoerd en in de 'boei' (= gevangenis) op het militaire terrein opgesloten. Nóg klinkt me het knarsend geluid van het omdraaien van de grote sleutel in het slot van mijn cel deur in de oren. En al was ik met dit geluid na al die lange maanden van opsluiting, wel vertrouwd geraakt, ditmaal gaf het mij evenwel een gevoel van absoluut buiten de wereld te worden gesloten. Hoe was het mogelijk! De bewaking bestond uit militairen, die nagenoeg geen woord met mij durfden te wisselen. Ook bleek al gauw, dat ik er vrijwel de enige onvrijwillige 'logé' ·was. In ieder geval kon ik er geen lotgenoot ontdekken. Wel zaten nog twee Papoea's en een kettingbeer 'knijp', waarschijnlijk wegens een crimineel delict. Eens per dag werd ik in de namiddag 'gelucht' en kon me dan - onder geleide van een soldaat - op de steiger aan de kalioever mandiën (= baden). Hierna moest ik, zonder dat ook maar één woord met mij werd gewisseld, de korte afstand naar de boei terug afleggen en ging de celdeur weer hermetisch dicht. Mijn collegae-gevangenen mochten tenminste hun deur nog een poosje openhouden. Dit prerogatief was voor mij als 'extremist' niet weggelegd. Wel werd mij daarna - als enige troost - een bordje nasi met zoute vis, tempeh en sambal gebracht. Na dit 'diner' gingen zonder pardon ook de andere 'huisdeuren' op slot. 's Avonds keek ik langs de tralies naar de met stormlantaarns verlichte ruimte tussen het cellencomplex, dat geheel met prikkeldraad was omgeven. Van het oerwoud kon ik zelfs geen glimp opvangen. Ik zag alleen tralies en prikkeldraad! Wél luisterde ik in de nachtelijke uren gespannen naar de geluiden van de dieren uit de 'hoetan' (= oerwoud), voorzover de luide nietszeggende conversatie van de wacht mij hiertoe in staat stelde. Van slapen kwam vanzelfsprekend niets terecht. Mijn bale-bale (brits) bestond uit ruwe takken, die met rotan dwars op twee boomstammen waren gebonden. Hierop lag slechts een matje. Zelfs een kleine bant al (hoofdkussen) werd me niet gegund. Hoe zeer miste ik mijn matrasje, dat mij op reis zoveel goede diensten had bewezen! Lang kon ik niet liggen, want dan kreeg ik ondraaglijke rugpijnen. Ik stond dan op en 'ijsbeerde' enige stappen naar de celdeur en terug, tot de rugpijn verdween. Hierna legde ik me maar weer op mijn martelbed neer en viel dan oververmoeid in slaap. Ook voerde ik iedere nacht een hoogst ongelijke strijd tegen de muskieten. En al kreeg ik - ter voorkoming van malaria - iedere avond mijn drie kininetabletten te slikken, opdat ik vooral niet te gauw uit dit aardse lijden verlost zou worden, deze nachtelijke duivels spaarden mij geen moment! Weliswaar kreeg ik als geruststellend symbool, dat de Nederlandse regering zelfs 's nachts over mij waakte, een rood-wit-blauw-gekleurde klamboe. Deze zat evenwel vol gaten en bood absoluut geen bescherming tegen die venijnige insekten. Ik voelde me werkelijk ellendig en van allen verlaten! Van mijn kampgenoten zag of vernam ik niets. Zij waren blijkbaar té bang om zich te 'compromitteren' door contact met mij op te nemen. Ik was hierdoor teleurgesteld en verbitterd. Ik begreep echter, dat dit voor hen grote risico's met zich kon brengen. Maar zelfs toen ik later 'op vrije voeten' werd gesteld, lieten deze 'vrienden in nood' verstek gaan! Het ergste was bij dit alles, dat ik nog steeds niet wist wat mijn 'zonde' was geweest. Na enkele dagen van spanning werd ik door de djaksa van Tanah-Merah (een oom van de wedana van Boven-Digoel) 'verhoord'. Hij zei me: 'Salim, ik zou maar bekennen wat je ten laste wordt gelegd, namelijk, dat je in het interneringskamp je lotgenoten tot onwerkwilligheid hebt aangezet.' Hierop repliceerde ik, dat ik nauwelijks te Tanah-Merah ingeburgerd was en amper contact met mijn medegeïnterneerden had gehad. Verder wees ik op het feit, dat ik de situatie ter plaatse niet eens kende en dus nog geen enkele invloed had kunnen uitoefenen. De grijze djaksa keek mij ongelovig aan, haalde zijn schouders op en vertrok met de woorden: 'Apa boleh boeat' (= Niks aan te doen!) Weer enige dagen daarna kwam tot mijn verrassing de Hollandse sergeant - die ons destijds aan boord van de 'Albatros' geëscorteerd had - mij 'ex officio' in mijn cel opzoeken. Hij ging op mijn brits zitten en voegde mij sarcastisch toe: 'Zie je nou, Salim, dat heb je ervan als je de rol van "edelmoedige ridder" aan boord wilt spelen!' Daarop wenste hij me met een sneer 'een prettige avond' toe en vertrok. Ik zat met stomheid geslagen. Dus tóch was dat telegram aan de Volksraad de aanleiding van mijn opsluiting! Wat was ik die militair - die me indirect liet blijken, dat hij met mij te doen had - dankbaar voor deze gecamoufleerde tip. Nu wist ik positief waaróm ik 'zat'!

Salem komt uiteindelijk uit de gevangeis en wordt gebracht naar het kamp Goedang Arang getransporteerd en vandaar ging hij naar het kamp Tanah-Tingii waar hij enige maanden verbleef en uiteindelijk naar Tanah-Merah

Hoofdstuk  V Tanah-Merah, het kamp van onze internering eerste graad.

Salim geeft een beschrijving van dit verschrikkelijke oord:
Pagina's: " 145/ 147. De conclusies - waartoe de Boven-Digoel bezoekende journalister kwamen - waren meestal als volgt samen te vatten: Ten eerste vond men unaniem ons interneringsoord' 'fraai gebouwd'. Men vergat hierbij echter, dat onze mensen aanvankelijk in open barakken in de modderige rimboe moesten wonen en dat de 'modernisatie' eerst in de loop der jaren op gang kwam. Daarom vonden de verslaggevers - die ons in de beginperiode bezochten - onze onderkomens 'eenvoudig erbarmelijk' en degenen die in látere jaren een bezoek aan het kamp brachten: 'uitstekend behuisd' of: 'beter ondergebracht dan in vele kampongs elders in Indië'! (...) Ten tweede vonden de verslaggevers - mijns inziens zeer terecht dat de naam 'Nederlands eerste concentratiekamp', zoals die in de buitenlandse pers opgang deed onjuist was, maar dat die had moeten luiden: 'Nederlands eerste deportatie-oord'. Immers, onze ballingennederzetting was absoluut géén concentratiekamp! Want ons kamp was niét omringd met prikkeldraad, waartussen zich wachttorens en mitrailleursnesten bevonden. Wij werden ook niet geslagen en getrapt, of ... vergast! De enigen die te Boven-Digoel wél achter prikkeldraad leefden, waren nota bene onze bewakers, dus de ... militairen met hun gezinnen! Ja, inderdaad, wij leefden niét achter prikkeldraad en mochten ons zelfs naar alle windrichtingen - met een radius van 25 km van ons kamp verwijderd - geheel vrij en 'blij' bewegen. Dat klonk allemaal prachtig! Maar men vergat hierbij 'natuurlijk' te vermelden, dat een ronddwalen van ongewapende geïnterneerden in een oerwoud vele gevaren met zich bracht wat wij helaas moesten ervaren. Behalve dat er altijd het potentiële gevaar van verdwalen en dientengevolge van de hongerdood bestond, was het zwerven door de hoetan met zijn verschillende parasieten en diersoorten gevaarlijk te noemen. Verder was iedere aanwezigheid in het moerassige oerwoud - vooral in de beginfase van de post - levensgevaarlijk door de daar steeds opererende vijandig Papoea's, die geen kans voorbij lieten gaan om ongewapende 'gasten' te attaqueren. Dit zo fraai klinkende 'zich vrij bewegen naar alle windrichtingen' was dus een farce en bedoeld om het grote publiek in de buitenwereld zand in de ogen te strooien! Ten derde behoorde bijna altijd tot de algemene opinie van de bezoekende verslaggevers, dat wij, ballingen, er zo humaan werden behandeld en dat wij er zo'n heerlijk leven leidden. Dit was althans de opvatting van diegenen die in látere jaren een kijkje op de post kwamen nemen. Zij die in de aanvangsperiode Boven-Digoel bezochten, waren het hiermee in het geheel niet eens, integendeel: zij vonden er de toestand 'eenvoudig schandalig'! Ik geef gaarne ten volle toe, dat de geïnterneerden te Boven-Digoel niét getreiterd of mishandeld werden. De Hollanders distantieerden zich pijnlijk nauwkeurig van deze afkeurenswaardige methoden van het 'fysiek tuchtigen' van gestraften, zoals die helaas elders in de wereld wél plaatsvonden. Maar zij maakten van nog véél efficiëntere middelen gebruik om ons op de lange duur 'op de knieën' te krijgen. En deze 'bondgenoten' van de koloniale machthebbers waren: 1. het moordende klimaat, 2. de chronische malaria, 3. het langzaam doen 'killen' door de jungle, 4. de verschrikkelijke eenzaamheid en 5. de .... heimwee! . En als ik aan het einde van mijn geïnterneerden bestaan te Digoel om mij heen zag hóé doeltreffend deze 'bondgenoten op de lange duur' gefunctioneerd hadden en hóé men een groot deel van onze strijdbare figuren 'klein' had gekregen, voelde ik 'respect' voor dié Nederlanders die dit geniale en geraffineerde spel met mensenlevens op lange termijn hadden uitgedacht! En ten vierde waren de bezoekers van Tanah-Merah het er 'unaniem over eens, dat uiteindelijk álle bewoners van de post - dus' óók de burgers en de militairen - in zekere zin 'geïnterneerd' waren. Immers, ook deze bevolkingsgroepen waren gehéél aan het Digoelgebied gebonden. Ook zij konden immers nergens heen, op straffe van zich anders in het oerwoud vast te lopen, met alle risico's van dien. Ook zij hadden gedurende hun verblijf in deze uitermate geïsoleerde nederzetting géén weekends of vakanties om 'elders' te kunnen doorbrengen. Zij behoorden nu eenmaal ook tot de vaste ingezetenen van het isoleringsoord en moesten eveneens maar trachten er zich tot elke prijs staande te houden. Alleen was het grote verschil met ónze situatie, dat de burgers en de militairen er meer comfortabel gehuisvest waren en - wat natuurlijk de hoofdzaak was - maar voor bepaalde tijd - hoogstens voor één of twee jaar - te Boven-Digoel moesten verblijven. Het demoraliseerde 'verblijf zonder einde', dat 'ons - bagnards - was toebedeeld. zouden zelfs nooit kennen en veelal nimmer begrijpen!"

Overzichtsfoto van het concentratiekamp Tanah-Merah in het Boven-Digoel gebied Nieuw Guinea
 

Hoofdstuk VI Het vroegere leven op deze eenzame post

Hierin wordt op een wel zeer indringende wijze beschreven het gevecht van de geïnterneerden tegen de eenzaamheid:
Pagina 153: "Dat de massa  van ons bannelingen, als gevolg van eenzaamheid en heiwee langzaam maar zeker te gronde ging, deed er minder toe. Wij moesten nu eenmaal - volgens een ingenieus en duivels plan - blijvend onschadelijk worden gemaakt; zo niet door te sterven, dan toch wel als  een totaal apathisch of dement en gedegenereerd mens eens Digoel te verlaten!".

Er kwamen soms journalisten op bezoek maar deze mochten natuurlijk niet alles zien. Als ze dan toch een goed verhaal hadden gemaakt, werden ze al gauw als communistisch besmet of als sympathisant beschouwd. Uitgebreid verhaalt hij over de grootste vijand de malaria  Zelf heeft hij vele aanvallen van malaria gehad en ook de geduchte complicatie van de malaria: de zwartwater koorts.

Hoofdstuk VII Wilde kaja-kaja's op bezoek

Uiterst  boeiend zijn de ervaringen die met de Papoea's heeft gehad:
Pagina's  212/213: "Van de Kaja-Kaja's te Boven-Digoel heb ik  een vrij uitvoerige beschrijving gegeven. Dit deed ik, omdat zij destijds niet alleen onze 'gevaarlijke buren' in het oerwoud waren, maar ook omdat ze in de latere jaren geheel vredelievend tussen ons, ballingen, in het bagno woonden. Zij waren dus geleidelijk aan min of meer een vaste bevolkingsgroep in ons kamp geworden en wij hadden dan ook dagelijks contact met hen. En op enkele uitzonderingen na ging dit erg goed! Daarentegen waren velen van hun stamgenoten in de jungle onze aartsvijanden. Niet alleen hadden die - zoals ik reeds vertelde - een aantal van onze mensen aan de grenzen van Tanah-Merah bepijld en hierbij soms ernstig verwond. Maar er werden ook enkelen van ons door hen gesneld. Eveneens werd een deel van onze vluchtelingen door hen diep in het oerwoud opgewacht, onthoofd en ... opgegeten! Het leek mij dan ook wenselijk - ter beoordeling van het vroegere leven in het deportatieoord - hen ten voeten uit te 'tekenen'. Vooral, omdat de koloniale regering ons met zeer vooropgezette bedoeling tussen deze kannibalen had 'neergeplant' . Zij deed dit eveneens in de hoop dat wij met deze primitieven geen énkel politiek contact zouden krijgen. Hierin zijn de Nederlandse autoriteiten dan ook volkomen geslaagd! Hoewel ik in het voorgaande uit de doeken heb gedaan, dat wij - via onze smokkelwegen aan boord van de steeds terugkerende Kapal Poetih - een permanent politiek contact met ál 'onze mensen' in héél Ned. Oost-Indië bleven onderhouden, was de politieke beïnvloeding van de Kaja-Kaja's te Boven-Digoel van geen enkele betekenis!"

Hoofdstuk VIII Over nationalisten en communisten te Tanah-Merah

In 1934  werden twee kopstukken in de Indonesische vrijheidsstrijd in 1934  in Digoel geïnterneerd.  Het waren niet minder dan Drs Hatta en Soetan Sjahrir.  Salim geeft een levendige beschrijving van zijn contact met deze twee mannen.

Dr. Mohammad Hatta (1902-1980) werd in 1945 tot eerste vice-president  van de Republiek Indonesia benoemd

Soetan Sjahrir (1909- 1966) was  minister- president van Indonesië. Hij was een van de belangrijkste organisatoren van de vrijheidstrijd

Salim verhaalt in dit hoofdstuk over zijn verandering in geloof:  van moslim tot socialist en communist en later overtuigd atheïst.
Pagina 251: "In mijn socialistische en later communistische periode werd ik overtuigd atheïst. Ik kon mij niet voorstellen, dat een godheid alle ellende, die overal ter wereld was waar te nemen, kon laten voortbestaan. Ook in de eeuwenlange vernederingen die het Indonesische volk van de kant van de koloniale Hollanders hadden moeten ondergaan, kon ik maar steeds geen goddelijke rechtvaardigheid ontdekken. Ik streed dus uitsluitend als 'humanist' voor de onderontwikkelde en achtergestelde mens, in casu: de Indonesiërs".

Hij geeft ook duidelijk aan hoe de Nederlanders hebben getracht, om de uit Digoel ontslagen gevangenen angst in te boezemen en hun het leven in Indonesië onmogelijk te maken.
Pagina's 258/259."De koloniale Nederlanders verwachtten 'blindelings' van alle gerepatrieerde ballingen, dat zij volkomen van hun politieke inzichten zouden zijn 'genezen'. Dit was natuurlijk een grote denkfout! Er is in de hele wereld nog nooit één politieke delinquent geweest die door gevangenisstraf of deportatie met bijbehorende terreur van zijn politieke idealen is genezen. Dit in het bijzonder als deze idealen niet alleen allerlei rechtvaardige sociale hervormingen maar vooral het verkrijgen van de onafhankelijkheid van zijn land inhouden. Wél is het mogelijk - wat met een groot aantal teruggezonden Digoelisten het geval was - politieke gevangenen door jarenlange opsluiting of verbanning 'kapok' (murw) te maken, en hen fysiek en mentaal te breken. Hierdoor zijn zij dan niet meer in staat voor hun oorspronkelijke idealen te strijden. Ook kan men deze mensen - wat eveneens met een deel der oud-Digoelisten het geval was - ten gevolge van hun jarenlange isolatie zóveel vrees voor nieuwe terreurmaatregelen hebben bijgebracht, dat men van hun kant nooit meer enige revolutionaire actie hoeft te verwachten. De van Boven-Digoel teruggezonden ballingen werden in het algemeen in de hele archipel met grote moeilijkheden geconfronteerd. In de eerste plaats hadden hun naaste familieleden zich in vele gevallen garant moeten stellen voor hun verdere politieke handelingen, wat tot onderlinge wrijvingen kon leiden. De familieleden hadden dit natuurlijk gedaan om de betrokkenen hierdoor in staat te stellen hun vrijheid te herkrijgen. Persoonlijk vond ik altijd deze eis van het gouvernement onredelijk en inhumaan! Verder werd aan een aantal ballingen niet toegestaan naar hun land van herkomst terug te keren. En zo zwierven er vele van Sumatra afkomstige ex-geïnterneerden doelloos over Java, waar zij zich niet thuis voelden, en omgekeerd. Bovendien werden de politieke delinquenten aan een voortgezette discriminatie blootgesteld, waardoor velen van hen geen arbeid konden vinden. Men nam hen bij sollicitatie eenvoudig niet in dienst, of ontsloeg hen, omdat men van de Politieke Inlichtingen-Dienst (P.I.D.) had vernomen, dat ze op Boven-Digoel hadden 'gezeten'. Ten slotte moesten de gerepatrieerden telkens weer bemerken, dat ze voortdurend op vaak hinderlijke wijze door spionnen en agenten-provocateurs geschaduwd werden, wat ernstig afbreuk deed aan hun levensvreugde. En al nam de koloniale regering hier en daar enkele oud-ballingen die tevoren ambtenaren waren geweest - opnieuw in haar dienst, ook déze mensen werden toch nog altijd als politiek onbetrouwbaar beschouwd, waardoor ze zich er niet meer op hun plaats voelden. Zij voelden zich dan ook blijvend 'displaced persons'! Deze moeilijkheden konden voor de betrokkenen zelfs zó groot worden, dat enkelen in wanhoop de regering maar weer verzochten naar Boven-Digoel te mogen worden teruggezonden. Zij die eens zo vol hoop en hernieuwde moed het bagno verlieten, voelden zich in de voor hen nieuwe, vijandige en zogenaamd 'vrije' samenleving niet meer thuis en verkozen daarom maar opnieuw de gevangenschap! Ook de om hen wonende landgenoten in het eilandenrijk waren vaak zó bang om zich door een normale omgang met de teruggezonden en te 'compromitteren', dat ze hen geheel links lieten liggen. Hierom werden ten gevolge van genoemde redenen vele ex-Digoelisten weer naar elkander toegedreven. En zo ontstond er in de archipel één grote groep van uitgestotenen en ontnuchterde oud-bagnards. Vanzelfsprekend. bevonden zich onder hen óók oud-ballingen die als verbitterden door het hun aangedane leed niets liever wensten dan opnieuw de Nederlandse kolonisatoren te bestrijden !".
Pagina 261. " Uit dit alles bleek dan ook afdoende dat de Nederlanders er níet in waren geslaagd de nog ongebroken ex-ballingen - ondanks hun jarenlange gevangenisstraffen en deportaties - van hun politieke idealen te 'genezen. Dit in het bijzonder, omdat deze idealen als belangrijkste doelstelling het verkrijgen van de Indonesische onafhankelijkheid inhielden!".

Hoofdstuk IX Tanah-Tingii, het kamp van onze internering in de tweede graad

Er werd een tweede concentratiekamp gesticht. Het kamp Tanah-Tingii lag 40 km stroomopwaarts van Tanah-Merah.Het doel was om de gevaarlijkste gevangenen nog verder van de samenleving af te zonderen. Ook Salim zelf moest er aan geloven en werd overgebracht naar dit meest verschrikkelijke oord In het begin waren er 125 gevangen maar door sterfte malaria, ontvluchtingen, onderlinge vechtpartijen werden de gelederen sterk gedund. Het was er ook gevaarlijk door de rondtrekkende kannibalen Salim werd ernstig ziek en werd weer teruggebracht naar Tanah-Merah. Maar hij heeft dit ergens al een soort 'verraad 'aan zijn principes gevoeld. Aan het eind van dit hoofdstuk verzucht hij
Pagina 287: " Nog jarenlang zou het kamp  de onverzoenlijken door een kleine groep djago's (die-hards) bewoond blijven. Het is voor mij altijd onbegrijpelijk hoe deze mensen het er konden uithouden Tóch hebben zij tot het laatst toe geweigerd voor het Nederlands koloniale geweld te buigen. Voor hén was dit inferno met recht .. the point of no return!".

De barakken, waarin de onverzoenlijken, bij de oprichting van Tanah-Tinggi tijdelijk werden ondergebracht
 

Hoofdstuk X De onderlinge strijd en ontvluchtingen uit het inferno

Door de verdeel en heers politiek van de Nederlanders braken er vele onderlinge gevechten in het Tanah-Tingii. Enkele hebben getracht te ontvluchten, dikwijls met een noodlottig resultaat. Op pagina 294 zijn daar de trieste getuigenissen van: "Als gevolg van het trieste en uitzichtloze bestaan van mijn lotgenoten in de beide kampen te Boven-Digoel besloot een aantal van hen - met inzet van hun leven - te vluchten. Dit deed men om alleen maar uit de ellende te zijn! Dat deze escapades levensgevaarlijk waren, valt te begrijpen, omdat men de topografie van het omringende junglegebied onvoldoende kende en praktisch ongewapend was. Uit de praktijk van al deze 'dodenmarsen' leerde men al spoedig, dat de ontvluchtingen naar het noorden, westen en zuiden onuitvoerbaar waren. Immers, in het noorden tornden de refugiés tegen het onneembaar massief van het Centrale Bergland op. En in het westen viel men met zekerheid in handen van de Djaer- en Mappi-Papoea's, die rasechte kannibalen waren. Ook het volgen van de weg naar het zuiden had tot resultaat, dat men vrijwel steeds een ongewenste ontmoeting met deze menseneters kreeg, die meestal korte metten met de vluchtelingen maakten. Dit was vooral het geval ter hoogte van de Kawarga, daar de wilden - tóén althans - dit gebied volkomen beheersten. En al zóu men levend de kust bereiken, dan was de verdere reis over de Alfaeren zee met de zo fragiele prauwen - gedurende bepaalde jaargetijden - onmogelijk wegens zwaar stormweer! Bovendien hadden enkele vluchtelingen geprobeerd - zuidoostwaarts trekkend - Merauke te bereiken om in de daar gevestigde grote Indonesische gemeenschap onder te duiken. Maar ook dit bleek een onbegonnen zaak te zijn, daar men onderweg eveneens kans liep in handen van bosbewoners te vallen, die in deze landstreek loyaal aan het Nederlandse gezag waren. Zij namen dan de refugiés gevangen, of bonden - bij geboden weerstand - de strijd met hen aan".

Pagina 297: "Het was te begrijpen, dat - gezien de onhoudbare toestand in het kamp der onverzoenlijken - de meeste pogingen tot ontsnapping vanuit Tanah-Tinggi werden ondernomen. Immers, van alle escapades - die sinds 1929 tot aan onze evacuatie in 1943 plaatsvonden - kwam het merendeel uit dit oord der verschrikking. Zo ontvluchtten van de in totaal ongeveer zestig 'deserteurs' ± veertig man uit Tanah- Tinggi en slechts een twintigtal uit het veel grotere kamp te Tanah-Merah. Daar er zowat zestien desertiepogingen werden ondernomen, volgt hieruit, dat de vluchtgroepen nu eens bijzonder klein dan weer wat groter waren. Slechts ongeveer één derde van deze ontsnappingspogingen voerde tot tijdelijk succes! ".

Salim beschrijft een aantal van deze ontsnappingen.
Pagina 305: " In januari 1939 had nog een tweetal geïnterneerden van Tanah-Tinggi van wie ik helaas de namen vergeten ben - de moed opgebracht de wildernis in te vluchten. Tot op heden is ook van hén taal noch teken vernomen! Zeer zeker zijn ook déze mensen door hongerige Papoea's overweldigd geworden, of op andere wijze omgekomen! In ieder geval blijkt uit het bovenstaande duidelijk, dat het - in dié jaren althans - praktisch onmogelijk was om uit Boven-Digoel te vluchten. Wat déze aangelegenheid betrof, hadden de koloniale machthebbers géén beter isolatieoord kunnen uitzoeken! Men kreeg immers de vluchtelingen vroeg of laat tóch te pakken. En als zij onvindbaar bleven, hield dit met zekerheid in, dat zij onderweg waren omgekomen! Ook in dit opzicht waren dus het barre oerwoud en de Papoea's de bondgenoten van het Nederlandse gezag, dat geen enkel medelijden had met de voor hun leven in de diepe jungle vechtende, ontsnapte bagnards. Integendeel: vaak hoorde ik op de nederzetting militairen of burgers lachen, wanneer zij vernamen dat onze vluchtelingen in het oerwoud waren omgekomen, of door Papoea's 'aan het braadspit' waren geregen! Men kende in het algemeen met onze gevluchte desperado's geen enkel pardon, uitzonderingen daargelaten. Zelfs nu nog denk ik op stille avonden terug aan deze moedige mensen, die - geen enkele uitweg in hun leven meer ziende - uit wanhoop de misère in de Digoelkampen ontvluchtten. En vooral zie ik dan het tragische einde van mijn vriend Dachlan voor mij, de atleet Dachlan, vechtende voor zijn leven en dat van zijn partners tegen een overmachtige en verraderlijke vijand ... de Mappi-Papoea's! Wat moet dat een wanhopige en ongelijke strijd zijn geweest! Voorts denk ik steeds weer aan mijn trouwe sobat Najoan - ònze Jungle Pimpernel - die niemand tot steun achter zich wist en die zo lang onvindbaar was ... en voor altijd wegbleef.