Deze woorden gaan tot het hart van elken Nederlander. Zooals je weet hen ik nu in mijn 78ste jaar. Hoe lang zal ik nog op deze aarde blijven. Mijn Vader werd bijna 81, mijn oudste broeder 81, mijn overige broeders en zusters gingen allen vroeger heen. Word ik even oud als mijn Vader en oudsten broeder, dan resten mij dus nog 3 jaren, maar het kan ook anders zijn, zoowel in de eene als in de andere richting. Ik zou gaarne met Moeder nog heel oud willen worden. Ik heb nog veel te lezen en stel belang in dingen waarin ik vroeger geen belang stelde. En jij hebt mooi, maar waarschijnlijk gevaarlijk werk. Ik reken er vast op dat wij elkander weerzien. Mocht dit niet gebeuren, je behoeft je niet te schamen voor je Vader en wat Moeder gedaan heeft in die vier jaren en hoe zij een steun is geweest voor mij en voor velen, daarover zou nog een veel langer epistel kunnen worden geschreven. Tot ziens dus. Wat verder volgt is aanhangsel. Deze brief zou eindeloos lang kunnen worden. Ik zou bijvoorbeeld kunnen gaan schrijven over het straatbeeld: het verdwijnen van de auto en de wedergeboorte van het paard, de vreemdsoortige paardentaxi's met Shetlandsche paardjes, waar komen die paardjes plotseling vandaan, de in eer herstelde klomp en het houten schoeisel, dat gedragen wordt door kinderen en vrouwen en dat doet denken aan dat van de Japansche vrouwen. En dan het beeld van den Hollander zonder sigaar. Enkele bevoorrechten beschikken nog op een vooroorlogschen voorraad. Zoo iemand zat rookend in den trein, toen zijn overbuurman hem aansprak met de woorden: "U rookt daar een lekker sigaartje. Hm. Daar zou ik wel 150 gulden voor over hebben. Hm. Hebt U nog meer van die sigaren". Toen kwamen ze eindelijk in gesprek. "Meent U het", vroeg de rooker en ja, de man meende het en zoo werd hij eigenaar van tien sigaren voor f 1500.-. Ik heb net vanmorgen een buitenkansje gehad, heb 60.000 gulden verdiend en ik weet niet wat ik er mee moet doen. Dit geeft je een beeld van den toestand hier op dit gebied. Zooeven heb ik een pond boter gekocht voor f 32.- en een flesch raapolie voor f 40.-, dat heet "zwarte handel" waar erg op gescholden wordt maar iedereen maakt er gebruik van waardoor zij mede schuldig zijn aan de instandhouding van dien zwarten handel. Ik vind het gedrag van groote zwarte handelaren, die groenten en peulvruchten naar Duitschland uitvoeren, terwijl wij er hier gebrek aan hebben, natuurlijk zeer min maar overigens heb ik den indruk gekregen, dat de zwarte handel geld brengt onder de armen, die ook voor alles duur moeten betalen en dat die dus als een soort ondersteuning werkt. Maar ik vergis mij misschien. Het hangt er van af waar komen de levensmiddelen vandaan. Als ze gestolen zijn van de Wehrmacht is het in ieder geval goed. Na den oorlog zal wel eens een studie over dien zwarten handel verschijnen. In ieder geval is het stijgen van den prijs van een zeldzaam artikel een natuurlijk verschijnsel. Lees maar eens II Koningen VI vers 24 waarin verteld wordt hoe een ezelskop in het door Koning Benhadad belegerde Samaria tachtig zilverlingen kostte en een beetje duivenmest vijf zilverlingen. Dat zal zoowat 30 eeuwen geleden geweest zijn. Maar Elisa zeide: "Morgen zal een pond meelbloem maar een sikkel kosten en de gerst nog minder in de poort van Samaria", want als profeet wist hij dat de Syriërs het beleg zouden opbreken.

Woensdag 13 September 1944. Heden worden noodkaarten uitgereikt, met welk doel is nog niet bekend. Trier is genomen en le Havre, maar op ons gebied schijnt de tegenstand sterk te zijn en dan komen nog die breede rivieren. Ik schrijf nu maar alles op met hoop op een spoedige bevrijding, tot dusver waagde ik het niet zoo openhartig te schrijven met het oog op het gevaar dat daaraan verbonden is. Mussert heeft zijn "Volksgenooten" toegesproken in een rede, die erg op een afscheidsrede lijkt. Welk een fiasco is die N.S.B. geweest, maar hoe onaangenaam kan zoo een kleine groep menschen het je maken wanneer die groep wordt gesteund door den bezetter. Mevrouw André de la Porte is gestorven 26 Juni. Pim en Madelon maken het goed. Pim heeft altijd werk gehad, "maar alles voor den Duitseher" zei hij mij eens met een zucht. Het is wel zoo, dat alle, of nagenoeg alle, fabrieken in Nederland ten deele of geheel voor de Duitschers moeten werken. Bovendien werken nog een half miljoen Nederlanders in Duitschland. Het is niet vroolijk tot een bezet gebied te behooren. Maar de Nederlander blijft in sterke mate anti-Duitsch en uit die gezindheid soms op humoristische wijze. "Krijg 't eikenloof" zegt een arbeider tegen zijn maat wien hij iets onaangenaams wenscht met een herinnering aan Hitler, die zekere generaals eerst met het eikenloof begiftigt en ze daarna doet verdwijnen door ze uit een vliegtuig te doen gooien. Wat van die verhalen waar is zal later wel eens blijken. Ik hoop, dat Nederland na den oorlog een sterkere eenheid zal vertoonen, dan voor den oorlog. Nooit werden zoovele bijbels verkocht. Dit doet, vooral in kerkelijke kringen de hoop rijzen, dat er in den geest van de menschen iets veranderd is. We zullen zien. "Nood doet bidden" is een spreekwoord. Treffend en aandoenlijk en vol religieus gevoel zijn brieven van jonge menschen, die ter dood werden gebracht, die ze den dag voor hunne terechtstelling schreven. Zoo is er een heele mooie brief van Hans de Beaufort. Zeker zal er bij menschen, die veel geleden hebben, iets veranderd zijn. Intusschen is in de Gereformeerde kerk, die ongeveer 500.000 leden telt, een strijd ontstaan over de besluiten van de Synode van 1915. De strijd gaat over verschillende dogma's, bijvoorbeeld over de Wedergeboorte, zoo als die plaats heeft door den heiligen Doop, en over een aantal andere leerstellingen. Volgens de Synode van Utrecht in 1915 zouden kinderen, die gedoopt zijn, geacht moeten worden schoon gewasschen te zijn van zonden, terwijl Professor Schilder en eenige anderen, die het daarmede niet eens zijn, beweren, dat zulke kinderen niet "geacht" moeten worden doch "zijn" schoongewasschen. Nu hebben Prof. Schilder c.s. zich met hunne bezwaren gericht tot de Kerkeraden instede van tot de Synode en het gevolg is een groote ruzie, die nog voortduurt en naar aanleiding waarvan een scheuring dreigt en verschillende predikanten wegens de zonde van! scheurmaking uit hun ambt zijn ontzet. Het is merkwaardig, dat midden in den tijd waarin wij leven, dergelijke conflicten ontstaan. Men denkt terug aan den tijd van het twaalfjarig bestand, aan de Synode van Dort, toen de Arminianen en Gomaristen elkander bevochten. Zulke vraagstukken gaan bij menschen als Professor Schilder boven den wereldstrijd. In hun verzet behooren de Gereformeerden intusschen tot de krachtigste Nederlanders. Wij behooren tot een krachtig volk, ontembaar zijn wij. Maar ik vraag mij wel eens af of wij het evenals onze voorouders 80 jaar zouden uithouden. Het juk van de Spanjaarden was veel lichter dan het juk der Duitschers. Wat hebben wij niet veel tot stand kunnen brengen gedurende dien 80-jarigen oorlog. Onlangs vroeg ik aan een kind op onze kade, wijzende op: de Duitsche soldaten, die op het veld aan het oefenen waren: "Wat zijn dat voor menschen?" "Soldaten" zei het kind. "Wat voor soldaten?" "Gewone" zei het kind. Toen dacht ik "hoelang zouden zij die na ons komen, gesteld dat de Duitschers hier bleven, nog het besef houden Nederlanders te zijn". Kort waarschijnlijk, want de Duitscher zou ons land eenvoudig zooveel noodig ontvolken en de weggevoerde menschen zou hij vervangen door Duitschers. Ik las onlangs een boek van Dr. Johan Wöller, een Deen, die als officier van gezondheid in ons Indië diende en zijn ervaringen opschreef. Een interessant boek, ook met het oog op zijn oordeel over het Hollandsche Volk. Hij zegt: "een Nederlandsche arbeider staat in verlichting en beschaving doorgaans onder zijn Deenschen standgenoot en hetzelfde geldt voor den eenvoudigen middenstand, maar wanneer wij in de hoogere burgerlijke kringen komen, de academische wereld en de bovenste lagen der Maatschappij, dan is het tegenovergestelde het geval. Dan bemerkt men, dat Holland in financieel en kolonisatorisch opzicht, een wereldmacht is, en het ook eeuwen lang geweest is, dat het groote rijkdommen vergaard heeft en schatten van oude, solide kultuur bezit. De hoogstontwikkelde Nederlander is een man van de wereld, in den regel een uitstekend linguist met een werkelijk overzicht en inzicht in buitenlandsche verhoudingen. Dat blijkt het duidelijkst in de Pers en de Tijdschriften. In vergelijking hiermede is Denemarken provinciaaL..... Geestelijk en lichamelijk zijn de Hollanders misschien wel het krachtigste ras van Europa." Denk er nu aan, dat als wij samen weer gaan wandelen in Zwitserland, dat je dan niet weer zoo idioot staat te grinniken, als ik, zooals op de Buet, op een glibberige plaats in levensgevaar verkeer of meen te verkeeren. Ik verlang er naar zoo'n paswandeling te maken en in een hotelletje te overnachten en dan niet zelf te hoeven dekken en omwasschen maar alles te krijgen wat je bestelt en een sigaar te kunnen rooken. Zooeven bracht ik den vuilnisemmer, een erg zwaar voorwerp, ook vies, naar beneden want Woensdags komt de vuilniswagen. De werkster van de gezamenlijke flats, die de trappen verzorgt, richtte eenige onvriendelijke woorden tot mij, zij beweerde dat ik met den schillenemmer, dat is weer een andere emmer met vuiligheid, de trap bevuild had. Ik dacht aan een tijd in mijn leven, te Buitenzorg, waar jij geboren bent, dat wij negen bedienden hadden en ik iederen morgen met een grooten wagen, getrokken door twee Sydniërs, een met goud bestikte koetsier op den bok naar het paleis van den G.-G. werd gebracht, maar ik vroeg haar alleen maar of zij zich tot iemand anders wilde wenden als zij klachten had over schillenemmers. Dat komt er van als je vuilnisemmers naar beneden brengt. Onze medekadebewoner van Valkenburg, die door zijn aristocratisch uiterlijk cachet geeft aan de Stadionkade, zie ik wel eens in de rij staan, in regen of kou, een uur lang, om 8 kilo aardappelen te bemachtigen. Hij zal ook wel eens denken: "Waar ben ik toe gekomen". Zooeven gehoord, om 5.30, dat de gijzelaars van Vught, behalve die van den Ruwenberg, zijn vrijgelaten. Max Kohnstamm, die geëngageerd is met Kathleen Sillem, is aangekomen ten huize van zijn aanstaande schoonouders. Ik schudde hem daar de hand. Het spijt mij dat die van den Ruwenberg niet zijn vrijgelaten want ik zou von Balluseck gaarne hier hebben voor het Handelsblad.

Zondag 17 September 1944. Mooi weer, stil, gewicht 65 Kilogram. Gisteren bericht gekregen van tante Heleen, die het had van Oom Karel te Genève dat je Jan den Tex te Cairo zou hebben ontmoet en dat jullie het beiden goed maken. Wanneer deze ontmoeting plaats had, wordt niet gemeld. Was je op een oorlogsschip op weg naar Indië, we weten het niet. Verder stond in dien brief van Heleen: ook waren er allerlei berichten neen, allerbeste berichten, van Mia, haar dochters en kleinkinderen en van Daisy, de vrouw van Gie en haar zoon Willem. Van Frans, Jan's derde zoon, kwam aan Karel bericht: Frans malade. Anders niets. Wij weten niet wie het bericht afzond en of het een voorbereiding was voor een doodsbericht. De meisjes zijn nu in spanning. We hebben gisteren een dag vol emotie gehad, want overal werden fietsen gevorderd of laat me zeggen, gestolen, want je krijgt niet eens een kwitantie. Er stonden landwachten en een Duitscher bij de Rubensstraat en wij en de andere bewoners van de kade, hingen uit de ramen om fietsers, die in die richting reden, te waarschuwen. Soms waren er vele fietsers en sommige vroegen: mogen we onze fiets bij U stallen. Ja, zei ik en dan brachten ze hun fietsen binnen, tot wij hoorden, dat een onderzoek in de huizen zou worden ingesteld, waarop we alle fietsen naar het dak sleepten en daar verstopten, Dit alles gaf veel vroolijke drukte. In den namiddag was het groote jacht op mannen tusschen 16 en en 50 jaar. Zij worden opgepikt, in wagens gezet en, nadat een selectie heeft plaatsgevonden, naar Amersfoort en vervolgens naar Duitschland gevoerd. Dergelijke maatregelen worden met toenemende driestheid toegepast en wij gevoelen den staat van slavernij waarin wij leven. Maar ... de geallieerden zijn bij Hulst over de grens, de strijd bij het Albertkanaal waar hard gevochten werd, schijnt ten slotte ook goed te verloopen en Maastricht is bevrijd. Ook bij Aken gaat het goed en in de Siegfried linie. Omtrent het tijdstip van onze naderende bevrijding kan nog niets gezegd worden. Willen de Duitschers zich krachtig verzetten, dan bieden de breede rivieren, Maas, Waal en Rijn, daarvoor een goede gelegenheid. Men zegt, dat zij zich ook achter den IJssel willen verdedigen en dat Zwolle bijvoorbeeld sterk verdedigd zal worden, Ik hoop, dat tante Hessie, die niet meer zoo sterk is, niet uit haar huis zal worden verwijderd. Het gaat hun daar allen goed. Andree heeft een tijd lang gesukkeld met een ontstoken voorhoofdholte, waarvoor hij alleronaangenaamste operaties heeft moeten ondergaan. Dat gaat nu wat beter, al is hij er nog niet geheel af. Als je hem ontmoet, vraag er hem dan maar niet naar. Maurits woont nog in Bentveld en schonk ons gisteren een aardige hoeveelheid tarwe en roggebloem, wat in verband met den nood der tijden een heerlijk geschenk is. Gisteren heb ik mooie vlaggen gefabriceerd om voor de ramen te hangen als de bevrijders komen. Onze nationale vlag staat klaar, maar bovendien heb ik nu de Union Jack en de Stars and Stripes, gemaakt van karton en papier.

Maandag 18 September 1944, lichte bewolking, stil, oostelijke wind. Gisteren veel emotie. In den voormiddag maakte Engelien haar voornemen bekend naar Tilburg te gaan om, vereenigd met Frans de naderende bevrijding mede te maken. Er komt bij, dat, wanneer wij bevrijd zijn, Frans vermoedelijk dadelijk in dienst zal komen bij het Leger als officier van gezondheid. Dus naar Tilburg, maar hoe. Afstand circa 120 kilometer. Per trein? Zeer gevaarlijk met het oog op de beschietingen door onze vrienden. Bovendien is het onzeker of treinen loop en hoever. Dit kan men morgen vragen aan het bureau "inlichtingen". Het laatste besluit was, dat ze per fiets zou gaan, over Abcoude, langs achterwegen naar Vianen, vooral niet dicht bij het Merwedekanaal, dat voortdurend beschoten wordt, over Gorkum, waar ze zou worden overgezet, ook weer gevaarlijk wegens de beschietingen en zoo verder. Dat wilde ze in één dag doen. Ze zou vermoedelijk vele Duitsche strijdkrachten ontmoeten, wat de tocht mogelijk niet gemakkelijker zou maken. Maar eerst moest ze nog naar het huis van Mevrouw der Kinderen, die haar verschillende dingen had gelegateerd. Die haalde ik met haar met het karretje, dat we van Terschelling hebben laten komen om dienst te doen ingeval van een gedwongen evacuatie. Dus met het karretje met zijn oranje wielen en onderstel en groenen bak - de Terschellingsche kleuren - van genoemd huis naar de Vossiusstraat waar Engelien woont. Vandaar bracht ik het karretje terug. We zijn wel wat veranderd in den oorlog, zijn minder conventioneel, natuurlijker geworden, vinden het niet vreemd, als wij een Amsterdammer, dien wij vroeger altijd zeer deftig en strak vonden, met een zak aardappelen zien loopen of in de rij staan voor een half brood. Maar in den namiddag kwam het geweldige bericht van landing uit de lucht met een sterke macht van de geallieerden in de buurt van Arnhem met behulp van zweefvliegtuigen en dat wierp Engeliens plannetje in duigen. En wij vinden het wel rustig, al bewonderen wij haar durf. En later kwam het bericht van het bevel van onze Regeering tot de staking van het spoorwegpersoneel. En nu verneem ik dat het Centraal Station gesloten is, dat menschen in den nacht veel geraas hebben gehoord van auto's en motorwagens, gaande in oostelijke richting. Dat is de goede richting, maar het is voor ons niet prettig, dat ze zooveel medenemen. Gehoord. dat op het Olympiaplein vele mededeelingen van de zoogenaamde "illegale pers" zijn aangeplakt. Daarin wordt verteld wat er gebeurd is. Maar het is gevaarlijk die dingen te gaan lezen want we zijn in staat van beleg en worden voor een kleinigheidje doodgeschoten. Dus moet je uitkijken. Wat vroeger sterke stellingen waren beteekent nu veel minder met die nieuwe middelen als zweefvliegtuigen, zware bommen enz. Duitschland schijnt in de lucht nog maar heel weinig te presteeren. Toch stelt Goebbels zich nog altijd voor, hij zegt het tenminste, dat hij door de indienststelling van een nieuw model vliegtuig de kans zal doen keeren. Hij is zoo verstikt in de propaganda, dat hij niet anders kan dan leugens vertellen. De propaganda, die hij in Nederland heeft gemaakt, heeft niets uitgewerkt. Integendeel heeft zijn propaganda ons dikwijls steun gegeven. Hij schreef voor de Duitschers en die slikken nu eenmaal dien onzin. Een Hollander heeft daarvoor een te helder doorzicht ... Ik heb bij het uitbreken van den oorlog mijn dagboek voortgezet en voortdurend bijgehouden. Daar het niet geraden, zelfs gevaarlijk was, dingen op te schrijven, die den Duitscher onaangenaam zouden kunnen zijn, is dit dagboek niet zulk een aangename lectuur als het in gewone omstandigheden had kunnen zijn. Maar het bevat de meest belangrijke mededeelingen uit de couranten en een verhaal van onze ervaringen in die ruim vier jaren. Gisteren zijn vele mannelijke landgenooten bij het verlaten van de kerken, vooral de katholieke kerken, opgepikt. In sommige kerken waarschuwde de pastoor de gemeente midden in den dienst en verzocht de mannen van 50 en jonger de kerk te verlaten voordat de SS aanwezig zou zijn. Een predikant van de gereformeerde kerk op de Keizersgracht en de koster van die kerk zijn doodgeschoten omdat zij in de kerk wapens hadden verborgen. Ik ben in den oorlogstijd vrij vaak in de kerk geweest. Het liefst ga ik naar de Oude Kerk, waar het graf van Heemskerck is, niet daarom, doch omdat het zulk een mooie kerk is maar omdat er tegenwoordig Zondags geen trams rijden, moet men loopen, een uur heen en een uur terug. Dat heb ik verscheidene malen gedaan, maar men krijgt tegenwoordig niet teveel voedsel, daarom blijf ik nu maar thuis. De Kerk heeft zich kranig gehouden, zoowel de Hervormde als de Katholieke. De laatste is een sterker eenheid, kon daarom ook grooter kracht toonen. De predikanten en andere voorgangers hebben van den aanvang tot nu toe in hun gebeden God gevraagd om verlossing uit de verdrukking waaronder wij leven, zij hebben steeds gevraagd onze geëerbiedigde Koningin te steunen evenals de leden van het Vorstenhuis; zij hebben steeds gevraagd de Joden, het uitverkoren Volk, te helpen in hun ellende en zij hebben dikwijls psalmen doen zingen, welker beteekenis voor de Gemeente geen twijfel liet. Als in een volle kerk met gloed werd gezongen Psalm 33 vers 9: het brieschend paard moet eind'lijk sneven hoe snel het draaf in 't oorlogsveld, 't kan niemand d'overwinning geven, zijn groote sterkte baat geen held. Neen, de Heer der Heeren doet ons triomfeeren. Hij geducht van macht, slaat elk gunstig gade, die op zijn genade in benauwdheid wacht. Dan wist ieder dat met het brieschend paard Hitler bedoeld werd en dan ging men sterker en meer hoopvol naar huis. Er zijn nog verschillende andere psalmen, die nog meer toepasselijk zijn op onzen huidigen toestand. Daar komt Jacky Engelkens binnen en wenscht ons, onder aanbieding van bloemen, geluk met je benoeming tot Minister van Marine en Scheepvaart. Wij aanvaarden de bloemen dankbaar en leggen haar uit, dat er verscheidene de Booy's zijn, die zich hebben onderscheiden en die hooge posities aanvaardden doch dat de positie, die zij noemde niet behoort tot die welke jou zijn te beurt gevallen. 't Is een aardig denkbeeld, dat we Jim weldra in Holland zullen zien en dat hij misschien wel zijn mooie huis aan de Sophialaan weder zal betrekken. Dat Liesbeth en Mary beide met foreigners zijn getrouwd, treft ons... Daar komt iemand binnen en vertelt, dat de geallieerden door Arnhem en Renkum zijn getrokken, dat te Arnhem veel is gevochten en een groote uittocht van Duitschers in oostelijke richting plaatsvindt. Maar we moeten nu ietwat voorzichtiger worden en niet alles gelooven wat men ons vertelt ... Wat ik zeker weet is, dat Schiphol in brand staat want ik kan het hier zien branden. Men zegt, dat de Duitschers de olie en benzine in brand gestoken hebben. Mijn brief is nu weder onderbroken door iemand, die kwam vertellen - hij had het zelf vernomen van een ingenieur van de waterleiding - dat de waterverstrekking om 2 uur zou worden stopgezet. Ons bad was reeds vol. Ofschoon de persoon, die het kwam vertellen zeer impressionabel is, hebben we het zekere maar voor het onzekere genomen en alle pannen, vaten, emmers met water gevuld, tot 1.55 n.m. het bericht kwam, dat alles berustte op de fantasie van den verspreider. Nu weer vernomen, dat Eindhoven en Tilburg bevrijd zijn. We zullen zien. Het is nu 5 uur. Ik kwam zooeven terug van het distributiekantoor, zag een troep mannen, tusschen 16 en 50 jaar, wegvoeren door groene politie en motorwagens met tien gewapende soldaten voorafgegaan door een bewapende motorfiets door de straten trekken. Ten 8 uur zag ik een vuurstraal slingerende bijna recht omhoog gaan in de peiling ongeveer Schiphol zoowat zuidwest, maar veel verder, hoog in de lucht. Men zeide mij, dat dit een V -één was op weg naar Engeland.

Dinsdag 19 September 1944. Mooi weder, flauwe koelte uit het Z.O. Wij hooren herhaalde ontploffingen uit de richting Schiphol waar waarschijnlijk startbanen worden opgeblazen. 's Morgens viool gestudeerd en om 11 uur komt Maurits van Hall en doet interessante verhalen en gaat daarna naar Sonia (van Benckendorf), die gehuwd is met Watze Ruitinga, zoon van den Professor en die kort geleden haar eerste kindje heeft gekregen Zij woont op no 34 van onze kade. 5.30 gehoord, dat Eindhoven door de geallieerden is genomen en dat gevochten wordt te Arnhem, ook dat morgen 15.000 menschen uit Beverwijk en Velsen worden geëvacueerd naar Amsterdam. Er komt een meneer van den evacuatiedienst bij ons, die komt controleeren of wij plaats hebben voor de herberging van eenige geevacueerden. Ik praat wat, heb bezwaren en kom er goed af we zullen geen evacuees krijgen. Later blijkt, dat ik rustig had kunnen zeggen; we krijgen een M (een machinist). De evacuatiedienst is heelemaal goed, dat schijnt bekend te zijn. Anderen hebben het gezegd en dan zei de controleur: "Natuurlijk, als U een M. krijgt, dan krijgt U geen evacuees". Intussen lijkt mij de aanwezigheid van vier M's in onze flatafdeeling niet zo gelukkig met het oog op de kans op ontdekking en de straf, die er op staat (de doodstraf). Het schijnt, dat de Duitschers een aanval op IJmuiden verwachten, vandaar die evacuees uit IJmuiden en Beverwijk. Wij vernamen, dat onze Regeering te Londen tevreden is over den loop van de spoorwegstaking ... De gewone stedelijke politie ziet men bijna niet meer, niets dan die gevaarlijke Landwachts. Onze gewone stedelijke politie is al spoedig na de overweldiging van ons Land in een nieuw pak gestoken. De uniform van Marineblauw met rood afgezet, werd vervangen door een uniform naar Duitsehen smaak, zwart en leelijk, zooals men kan verwachten. De politie werd Staatspolitie, wat misschien wel een verbetering is, en kreeg militaire rangen. Het aantal nationaal-socialisten was in de politie even gering als onder de rest van de bevolking. Ons politiebureau op den Stadionweg is heelemaal "goed". In het algemeen voert de politie de bevelen van den bezetter uit, echter vergezeld van een groote mate van sabotage. Er zijn natuurlijk ook politieagenten die onderdoken en actief in de verzetsbeweging medewerkten. Moesten Joden worden weggehaald uit hun huizen, dan werden zij van te voren door de politie gewaarschuwd, de politie waarschuwde ook van op handen zijnde razzia's. Hetzelfde deed de politie wanneer studenten, die zich niet hadden aangemeld of reserve officieren of anderen moesten worden opgepakt. Men wist wat er ging gebeuren en was op zijn hoede. Maar er was ook kwade Politie, die lid waren van de NSB en de kwaadste zijn de Schalkhaarders die te Schalkhaar een bijzondere opleiding ontvangen in nationaal-socialistische geest. Zij dragen helmen en geweren en zingen, als ze marcheeren, op de Duitsche wijze maar met Hollandsche woorden nationaal-socialistische liederen wat een afschuwelijk gezicht en gehoor is. Het eenige waaraan men hun Hollandsche aard nog kan herkennen is hun tragen stap. Ook het gezang van de Wehrmacht vind ik afschuwelijk. Neen, dan hoor ik liever onze soldaten uitgalmen: Mijn Vader is een ouwe knul, hij is stapel dol op mijn; hij werkt alleen voor de flauwe kul en ik ben precies as hij enz. enz. Maar men zegt algemeen, dat ook van die Schalkhaarders maar een derde gevaarlijk is, de rest is goed. Met de marechaussee is het ook ongeveer zoo, alleen is het percentage goede daar nog grooter, of veel grooter. Dan heb je natuurlijk nog de Grüne Polizei, de Gestapo, daarmede is niets te beginnen. Gelukkig hebben de Duitschers hier niets gedaan om zich bemind te maken. Wij hebben eenmaal een bezoek van een Duitschen officier gehad. Het was Dr. Neumann, een psycho-therapeut, die te Giessen langen tijd Jan van Stockum heeft gehuisvest en die veel voor hem heeft gedaan. Hij houdt veel van Jan en nu, in dienst zijnde als officier, kwam hij eens naar Amsterdam om te vragen hoe het met Jan ging. Toen hij opbelde kwam Moeder aan de telefoon. Hij deelde ons mee, dat hij ons wilde bezoeken om te hooren hoe het met Jan ging. (Wij kenden hem van vroeger) "Kommen Sie in Uniform", vroeg Moeder. "Wie so", vroeg hij. "Weil wenn Sie in Uniform kommen, wir Sie nicht empfangen können", moest hij hooren. Maar hij was niet boos, vond het alleen maar "komisch" en zei, dat hij in "civil" kwam. Dus hij kwam binnen en wij ontvingen hem in de salon, en Moeder had een heerlijke tea voor hem klaargemaakt, echte thee, echte suiker en echte melk en beschuitjes met echte jam. Al heel spoedig ontspon zich een levendig gesprek, dat voornamelijk tusschen Neumann en Moeder werd gevoerd, waarbij hij de vele grieven moest aanhooren, die wij tegen de Duitschers hebben, ook moest hooren, dat wij vast gelooven in een overwinning van de geallieerden. Ik wees hem op het bankje, dat voor ons huis staat en waarbij een bordje is opgericht met de woorden "Verboden voor Joden" en ik zei: "daar mogen Freud en Adler niet meer op zitten". Hij heeft van die twee Joden heel veel geleerd. Hij mompelde wat, keek me recht aan en zei: "Sie können wählen, wass wählen Sie Deutschland oder Russland" waarop ik dadelijk zei "Russland" , waarop hij bleek en trillend opstond en met bevende stem zei: "Ich glaube dass ich hier nicht länger bleiben kann". Dat vond ik jammer, ik dwong hem te zitten, wees hem op de thee en beschuitjes en dat lukte. We kwamen in een veiliger vaarwater ofschoon hij nog eenige malen zijn standpunt verdedigde: Europa was nu voor de vierde maal in de wereldgeschiedenis in een toestand, waarin het zijn Kultur moest verdedigen tegen vernietiging door Barbaren, hij noemde de gevallen met jaartallen erbij. Thans was aan Duitschland door de Voorzienigheid de zware taak toebedeeld Europa te verdedigen tegen de Russen. Uit louter liefde voor Holland was de Führer enz. enz. Tegen het einde van het bezoek, zeide ik hem dat het mij speet, dat hij onder ons dak wellicht eenige onaangename oogenblikken had doorgebracht, dat onze Jeugd algemeen zegt, dat er geen enkele goede Duitscher bestaat, maar dat ik het daarmede niet eens was en dat ik geloofde dat er miljoenen goede Duitschers bestonden. Toen begon hij plotseling te huilen, de tranen liepen over zijn wangen maar toch zei hij- nog tusschen twee snikken: "Berlin oder Moscou" en ik weer "Moscou". Dit gebeurde in April 1943. Later kreeg ik een brief van hem, toen hij Jan van Stockum in Vught had bezocht. Aan het slot daarvan schreef hij: "Es hat mir natürlich Leid getan, dass entgegen unserer so guten Verständnisse der Vorkriegszeit die Spannung der Gegenwart unsere persönliche Beziehung belastete. Ich verstehe Sie recht wohl und begreife, dass es für Sie schwer ist. Doch müssen wir danach streben der Situation ins Auge zu sehen. Nur viermal war Europa so gefährdet wie heute: in der Abwehr gegen die Perser durch die Griechen, in der Verteidigung gegen den Islam unter Karl Martel in Spanien, in der Abwehr der Horden Dschingishkans bei Liegnitz und bei der Verteidigung Wiens gegen die Türken. Jedesmal wurde Europa, sein Bestand und seine Kultur gerettet. Dasselbe ist die Aufgabe der Stunde, die auf die Schultern Deutschlands gelegt ist: uns alle, auch Sie und unser von Ihnen und mir geliebtes Holland zu schützen. Unter dieser weltgeschichtlich Perspektive wird manches was schmerzlich ist zurücktreten und uns unter höherem Gesichtspunkt einen." Ik antwoordde hem met een kort briefje waarin ik hem zeide, dat ik alleen zou schrijven over wat ons vereenigt, dat is Jan van Stockum. Ik hoorde niets meer van hem, ben benieuwd of hij nog leeft. Hij heeft verscheidene boeken in het hollandsch geschreven. Er is in die ruim vier jaren zeer weinig maatschappelijken omgang met Duitschers geweest. Ik sluit hierbij de N.S.B.-ers uit. Zeer zelden of nooit zag men Duitsche officieren met Hollanders loopen, wel meisjes van de laagste klassen der bevolking met Duitsche soldaten. Dit is een verschijnsel, dat internationaal is. De zinnelijkheid is bij die meisjes sterker dan het gevoel voor het Vaderland. Eenmaal, toen wij terugkwamen van Hattem, vertelde, in de coupee een Duitsche soldaat er staaltjes van hoe hij, als hij te Amersfoort uitstapte, aan iedere vinger van zijn hand wel een meisje kon meekrijgen, en hoe, meisjes uit naburige dorpen en steden naar een kamp trokken, dat zij betrokken hadden. "Die Mädchen hier sind nicht treu", zei hij, waarop ik hem vroeg of hij bedoelde, dat die meisjes niet trouw waren aan de soldaten. Neen, hij bedoelde aan hun land. Dat zou in Duitschland niet gebeuren, maar daarin vergiste hij zich want ik heb zelf gezien, hoe te Keulen, in 1921, toen het bezet was door Engelsche troepen, vele Tommies met Duitsche meisjes liepen. Boven die zekere klasse van meisjes zag men er geen met Duitschers loopen. Het zal natuurlijk zijn voorgekomen, dat door de aanwezigheid van een ingekwartierden aardigen Duitschen soldaat een liefdesverhouding ontstond met een aardige dochter van de familie, dit ook is niet meer dan natuurlijk. Diezelfde soldaat vroeg ons wat we geloofden van den afloop van den oorlog, waarop wij hem antwoordden, dat wij geloofden dat Duitschland zou verliezen. Hij zei daarop, dat alle Hollanders dat gelooven, maar hij niet. Hij dacht niet dat Holland onafhankelijk zou blijven, maar dat het zou behooren tot het groote Duitsche Rijk en zekere vrijheden zou krijgen. Dat was in 1942. Ik heb het nog niet over de Joden gehad. "Sufferance is the badge of all our tribe" . t Is vreeselijk wat de Joden hebben moeten lijden en het is bewonderenswaardig hoe zij zich onder dat groote leed hebben gedragen Verschillende van de vroolijke bruiloftsgasten met wie je aanzat op 9 Januari 1940 aan het bruiloftsdejeuner van Engelien en Frans hebben veel geleden. Tante Renee, tante van Frans, werd 20 Juni 1943 weggevoerd. Zij was een energieke, intelligente en moedige persoonlijkheid, gepromoveerd in de letteren. Zij woonde dicht bij ons in Michelangelostraat 51, gaf les op scholen voor Joodsche kinderen. De geheele wijk werd afgezet door groene politie, zoodat ze niet vluchten kon en met vele anderen werd zij in tramwagens naar de Hollandsche Schouwburg gebracht, vanwaar dan, na een week van groote ellende, de reis naar Duitschland of Polen werd ondernomen. Ik hoop, dat wij haar zullen terugzien en ook de Allmayers en andere Joden, die we kenden en die ons soms bezochten en wij hen. Mevrouw Allmayer was een steun op zielkundig gebied voor velen, die daaraan behoefte hadden. Maar ik twijfel er aan of we hen of wie ook van de weggevoerde Joden zullen terugzien. De schandelijke wijze waarop de Joden werden behandeld is wel de grootste misdaad van Duitschland of van Hitler. Wij hooren heden, van Mevrouw X van de verzetsbeweging, dat wij onzen machinist niet zullen krijgen. Ik had haar ook nog f 100.- gegeven, maar kreeg dit bedrag tot mijn aangename verrassing terug. De machinisten, die in staking waren gegaan, hadden allen geld gekregen van de Directie en gingen zich liever verschuilen bij hun soortgenooten wat wel begrijpelijk is en in plaats van dien machinist zullen we nu een politieagent krijgen. De Duitschers beramen namelijk de uit hun oogpunt onbetrouwbare politie weg te voeren, ook om voor de komst van de bevrijders een staat van wanorde te scheppen. Zoo vertelt men. Daarom gaat de politie onderduiken en zullen wij een politieagent herbergen en voeden. Je begrijpt wel dat het een spannende tijd is. Op de rangeerterreinen der spoorwegen staan vele wagens vol geroofde levensmiddelen, boter, vleesch, meel enz. van alles, geroofd door de Duitschers om mede te nemen naar Duitschland maar er kunnen geen treinen meer loopen door de staking en nu heeft een deel van de bevolking van Amsterdam dit in de gaten en begint van die voorraden weg te halen, soms met goedvinden van de daarbij wachthoudende soldaten, soms tegen hun wensch en dan wordt er geschoten. Je kunt je wel voorstellen hoe noodig het is, dat in den tijd tusschen het vertrek van de Duitschers en de komst van de bevrijders een ordelijke toestand bestaat. Daarvoor zijn maatregelen genomen.

Vrijdag 22 September 1944. Mooi weder, stil. Om 6 uur 's morgens luchtalarm en dadelijk daarna begonnen de ontploffingen. Men zegt, dat de Nederlandsche Scheepsbouw reeds vernield is, heden gaat de Fokkerfabriek. Men kan die verhalen natuurlijk niet controleeren. Ook de veemen worden opgeblazen, soms vol waren. Men zegt, dat het Centraal Station zal volgen en het gebouw van de Handelmaatschappij in de Vijzelstraat. Ik vraag mij af wat er met het gebouw van het Handelsblad zal gebeuren. Intusschen zijn de geallieerden door het brandende Arnhem en gaan naar het gebied van de Ruhr. Zullen wij te Amsterdam nog in het brandpunt van den strijd komen; men gelooft het niet, maar kan zich vergissen.

Zaterdag 23 September 1944. Bewolkte lucht, regenachtig, stil. Wij verkeeren in spanning over den toestand te Arnhem, waar luchttroepen van de geallieerden - parachutisten - zonder aanraking met de luchtmacht, de brug over den Rijn verdedigen tegen de Duitschers. Er wordt zeer zwaar gevochten, men zegt, dat nog nergens de afweer der Duitschers zoo zwaar is geweest, dat zij over een groote macht beschikken en dat de toestand der parachutisten critiek is. Hoevelen er zijn weten wij niet, ook niet welke brug over den Rijn bedoeld wordt, de schipbrug in de stad of de spoorwegbrug bij Oosterbeek. Er loopen ook verhalen over Tilburg, dat door de geallieerden zou omsingeld zijn en waar in de straten zou worden gevochten door leden van ons verzetsleger. Gisterenavond weer groote drukte op de kade tusschen 7 en 8 uur. We moeten voorzichtiger worden want duidelijk staat aangeplakt, dat samenscholingen van meer dan 5 personen zullen worden beschoten zonder waarschuwing, en er vormen zich dikwijls samenscholingen van soms wel 8 personen, die elkander de laatste nieuwtjes vertellen. Onze buren kwamen aan een kluitje, toen de klok al acht geslagen had, aanstormen. Ze waren te laat en er waren landwachts op het trottoir verschenen, die fietsten en gevaarlijk deden met hun revolvers. Ik moest nog even uit, maar naar de deur naast ons, Dr. van Det, om met hem af te spreken muziek te maken, hetgeen dan ook gisterenavond van 8 tot 10 uur geschiedde. Toen de dokters vervolgd worden zijn we bevriend met hem geworden en nu maken we van tijd tot tijd muziek. Hij speelt viool met veel techniek en is een aardige man met een aardige vrouwen kinderen. Wij denken voortdurend aan Arnhem, dat nagenoeg verwoest moet zijn, maar we moeten niet bezorgd zijn als er eens een tegenslag komt.

Zondag 24 September 1944. Wind Z.O. stijve koelte, bew. lucht. Gisterenavond zagen we een flinke vloot van bommenwerpers overtrekken, koersende naar Engeland. Ze waren laag, naar schatting 2000 meter en werden dan ook eenigszins beschoten echter zonder resultaat. Er waren veel menschen op de kade, die met het oog op het schieten een beetje dekking zochten. Ik ging gisteren naar de familie XX en vond daar den onderdirecteur van een groote bank, bezig met aardappelschillen. Hij zat in een fauteuil met een groot schort voor, een pan op zijn knieën en schilde. Dergelijke dingen doe je als je onderduiker bent. Hij gaf mij advies over mijn effecten want men maakt zich wel eens ongerust dat de Duitsehers misschien de banken ook zullen opblazen. Hij adviseerde de mantels te scheiden van de coupon- en dividendbladen en de mantels thuis te nemen of op een andere plaats te bewaren. Met jouw effecten kan ik dat niet doen, omdat die vijandelijk vermogen zijn en geblokkeerd. Maar men gelooft niet, dat de banken het lot zullen deel en van de koelhuizen, veemen, dokken, loskaden, kranen enz. Maar er kunnen ook bommen op zulk eenl bankgebouw vallen en dan zal het beter zijn, dat die waarden gescheiden zijn. Bij de familie XX zijn twee ondergedoken M's. Ze doen allerlei nuttig huiswerk. Toen ik gisterenmorgen het museumplein passeerde waren daar werklieden, Hollandsehe, bezig met het maken van een prikkeldraadbescherming voor de kazematten, die op het terrein gebouwd zijn. De berichten uit Arnhem zijn, geloof ik, nog niet mooi. Wel heeft de hoofdmacht nu contact met een gedeelte van de parachutisten, die aan den zuidelijken oever van het terrein zijn, maar de brug is nog in handel van de Duitsehers. Ook wordt de corridor tusschen Eindhoven en Nijmegen hevig aangevallen. Gisteren aardappelen geruild tegen uien bij Mevrouw v. d. Groen, een trap lager op no. 37 en bieten gekocht bij Mevrouw van Rees voor 1 gulden 25 de 2 kilo en deze weer verstrekt aan een bezoeker, die er mede naar huis ging. De huidige toestand moet niet te lang duren want dan komt er gebrek. Het gebrek is er al, dan ontstaat een noodtoestand. De ontploffingen duren voort en die geven troost, daar elke ontploffing ons zegt: we gaan gaan vertrekken, maar als men ziet dat in de stad nieuwe versterkingen worden afgewerkt en dat een nieuwe commandant van Amsterdam is benoemd, dan krijgt men den indruk, dat men de stad toch zal willen verdedigen. Intusschen is nog slechts een week verloop en sinds de geallieerden hun schitterend uitgevoerde landing op Holland deden. We moeten niet te ongeduldig worden. Verwondering wekt het hier, dat Rusland niet met groote kracht beproeft Pruisen binnen te dringen. Straks komt Engelien misschien om met mij naar het landje te gaan om groenten te plukken. Het bezit van dat landje is een groote winst voor ons.

Dinsdag 26 September 1944. Wind West tot Noordwest, gereefde marszeilskoelte. wolken en zon. De geallieerden bij Arnhem bevinden zich nog altijd in een moeilijke positie. Hun opzet is niet gelukt. Zij hebben Arnhem willen bezetten en door de Veluwe willen trekken naar de Zuiderzee en tevens willen oprukken naar de Ruhr. De weg naar de Ruhr ligt open, zegt men, als men door Arnhem is, wat mij niet duidelijk is want dan heb je den Ijssel toch nog. Waarom niet bij Huissen den Rijn over dan heb je geen IJssel meer. Enfin, Monty of Eisenhower zullen het wel weten. Vanmorgen naar de Nederlandsche Bank. Het personeel is daar zeer goed, op de hoogste chefs na. Rost van Tonningen is er nog, hij is meest te Deventer, maar hij is in ieder geval niet verdwenen en Robertson hebben ze ook in het gebouw gezien .De man heeft al twee zoons verloren aan het Oostfront. Wat je fortuin betreft is het zooals ik dacht. De Duitschers hebben dat aandeel op rekening bij de Treuhand gestort, evenals de opbrengst van je coupons en de geheele afdeeling naar Arnhem overgeplaatst. Het is nog je eigendom evenals de opbrengst van de coupons, maar na den oorlog zal je moeten zien, dat je het krijgt. Dan komt het op de algemeene rekening. Ik neem aan, dat je effectenbezit verder intact blijft. Wij krijgen nu bevroren groente op de bon. een zeer smakelijk voedsel. Ik denk dat ze die groente niet langer in bevroren toestand kunnen houden wegens gebrek aan stroom en dat ze daarom maar tot verdeeling zijn overgegaan. Let wel. Zooeven, 3.20 nm. is een groote macht vliegtuigen overgevlogen, komende uit het Noordwesten en koersende in de richting van Arnhem. Het zicht is goed. De luchtmacht van de geallieerden is iets geweldigs. Er keerde een bommenwerper naar Engeland terug en ik bekeek hem van ons balkon door den Zeisskijker. Hij was niet ver weg en schitterde in de zon. Mooi wit. Waarom keerde hij terug. Ben voor deze aangelegenheid even opgehouden met studeeren. Ik studeerde de 8ste sonate van v. Beethoven in G majeur, prachtig is die door de Duitschers ons geschonken muziek. Ik speel werkelijk beter dan vroeger. Wat Duitschland ,de wereld aan muziek geschonken heeft ... Let wel. Een afdeeling van circa 60 bommenwerpers komt terug 4.35 nm., koersende naar Engeland. Ik hoop dat ze succes gehad hebben. Zoolang de menschen niet op een andere wijze gaat denken zullen de oorlogen blijven. 4.40 weer een groep van circa 60, 4.45 weer een groote groep. Gehoord dat Churchill op de Queen Mary naar Canada vertrokken is en daar is aangekomen. Dat is een mooi bericht. En nu ga ik weer door met mijn sonate. 4.50 weer een groote groep ...

Maandag 9 October 1944. Bewolkte lucht, flauwe oostelijke koelte. De electrische stroomlevering is nu stopgezet, 's avonds dus geen licht meer, de huisbellen werken niet meer, waarvoor we een ingenieuse belinrichting in werking stellen. Eerst bracht ik onze twee logees een eind op weg naar school. Ze moeten een uur loopen naar het 's Gravenzandeplein bij het Oosterpark. Het zijn aardige meisjes, dochtertjes van een stakenden machinist uit een fatsoenlijk burgergezin. Ze zijn gereformeerd, zoodat we voor en na den maaltijd bidden aan tafel. Ze eten heel veel. Ze heeten Tinie en Cobie, zijn 10 en 8 jaar oud, dochtertjes van een machinist, die ondergedoken is met zijn familie. Op het feit van het geven van huisvesting aan zulke kinderen staat vermoedelijk een zware straf, misschien wel de doodstraf. Na die kinderen den weg te hebben gewezen, moet de melk gehaald worden. De melk wordt niet meer bezorgd omdat de huisbellen - benedeningang - niet meer werken en je niet kan verwachten, dat de melkboer, die met een kar komt, de trappen opkomt. De lift werkt niet. Dus melk halen in twee pannetjes, wat je zelf moet doen omdat wij zoo vroeg geen hulp hebben. Vervolgens bonnen halen in de Dufayschool en vervolgens in de Govert Flinckstraat bonnen ruilen, wegens ons dieet en nu ben ik juist, om 11.30 terug gekomen. De toekomst ziet er niet zoo vroolijk uit. De berichten van het front geven immers, wat Nederland betreft, geen reden tot verheugenis. De Britten zeggen weinig, maar men krijgt den indruk, dat het bereiken van den noordelijken Rijnoever veel moeilijker is dan aanvankelijk werd gedacht. En intusschen wordt het koud, de centrale verwarming is niet in gebruik en als we nog wat kolen hebben mogen we ze niet gebruiken, hetgeen niet wil zeggen, dat we niet een klein vuurtje aansteken in een klein potkacheltje als het te koud wordt. En 's avonds is de eenige oplossing maar met donker naar bed te gaan. Ook de gaslevering zal binnenkort ophouden, dan zijn wij voor het koken van spijzen aangewezen op genoemd potkacheltje en op een primus waarvoor we nog wat petroleum hebben. De Stad zal dan nog een tijdje voor ons zorgen door de verstrekking van eten uit de gaarkeuken, maar dit eten zal vermoedelijk bij aankomst thuis koud zijn en slechts kunnen worden verwarmd door hen, die daartoe de middelen hebben. Er zijn vele flatwoningen waar in geen der kamers een schoorsteen wordt aangetroffen, zoodat men, bij buiten werking zijnde centrale verwarming, niets kan aansteken. Voor een zeer korten tijd kan men zooiets nog doorstaan, doch duurt het lang en de berichten van het front luiden uit dit oogpunt bekeken, niet gunstig, dan wordt de toekomst bepaald zwart. Moeder en ik mogen, daar wij een zoutloos dieet moeten volgen, het voedsel uit de gaarkeuken, dat goed moet zijn, niet eten. Onze Engelien zal natuurlijk met haar gedachten dikwijls bij Frans zijn te Tilburg. Men zegt, dat onze bevrijders er niet meer ver vandaan zijn. Onze twee machinistenkinderen zijn niet 8 en 10, zooals ik zeide, maar 10 en 12 jaar oud. Ze geven een sympathieken indruk van Hollandsche volkskinderen, zijn heel handig, intelligent, bereid tot alles, in staat tot alle huishoudelijke bezigheden. Vooral de 10-jarige Cobie is een bijzonder kind. Ze is zeer vlug van begrip, heeft een groot opmerkingsvermogen. Ze zijn beiden vrijmoedig maar vriendelijk en hebben een kolossalen eetlust. De aanwezigheid van twee van die jonge kinderen en van onzen volwassen onderduiker geeft natuurlijk drukte. Het wordt al vroeg donker. Dan zitten wij aan de ronde tafel met een heel klein petroleumlampje, waar je nauwelijks bij kunt zien en de kinderen maken hun sommen waarbij ik ze moet helpen, en soms, als ze veel werk hebben, moet ik ze heelemaal maken en dan hoor ik tot mijn groote voldoening den volgenden dag, dat ik zonder reden angstig ben geweest en ik geen enkele fout heb. "Maar 't belangrijkste is," zeg ik dan " dat jullie die sommen begrijpt". "Ja, ja, natuurlijk" zeggen ze dan. Die kinderen spreken razend vlug. Je kunt er geen speld tusschen krijgen en het dialect is, zooals vanzelf spreekt, Amsterdamsch, maar niet hinderlijk. Even voor 8 uur, want dan moet een ieder binnen zijn, op bevel van den bezetter, komt de OD met zijn donkere uiterlijk en zachte stem en krijgt wat te eten. Hij is een fijne kerel, die heel wat zorgen heeft. Dan worden de kinderen naar bed gestuurd en wij voelen ons als ouders, die nog jonge kinderen hebben en dan praten we nog wat en om 9 uur naar bed, want dat lampje, waarbij je toch niet kunt lezen, verbrandt petroleum en daarvan hebben we maar heel weinig. Nu hebben we gasolie gekregen van de Reddingmaatschappij en branden we een grooter lampje, dat iets meer licht geeft. Zoo'n flesch gasolie kost f 30  in de zwarte handel.

Zaterdag 13 October 1944, dubbel gereefde marszeilskoelte uit het zuidwesten. De najaarsstormen zijn in aantocht. Tilburg is nog niet bevrijd. We vernemen, dat Riga is genomen door de Russen en dat Boedapest zeer dicht benaderd is. Ook dat Hongarije een wapenstilstand zou hebben aangeboden. Ook in Italië wordt weer hard gevochten en de Britten zijn in Griekenland. Alleen bij ons vorderen ze nog niet hard, maar we mogen niet ongeduldig zijn ... Gisteren om half zeven op en om zeven uur met Mevrouw XY, die in ons flatgebouw woont en het Terschellinger karretje naar den Zuiderwandelweg om hout te halen of te roven. Bijna iedereen heeft behoefte aan brandstof. Het gevolg is dat velen op houtroof uitgaan. De boomen moeten het ontgelden, ook leuningen van bruggen als ze van hout zijn, banken in de parken of op kaden, enfin alles wat van hout is. Het feit, dat de politie bijna geheel afwezig is doordat zij voor een deel in gevangenissen of kampen verblijft of naar de noordelijke provincies is overgeplaatst waar soms hevige strijd wordt gevoerd tusschen boeren, die lid zijn van de N.S.B. en goedgezinden, bevordert dien houtroof. Met ons karretje met zijn groenen bak en oranje onderstel en wielen de kleuren van Terschelling - zijn we dus op weg. Wij zien er velen, evenals wij met bijlen en zagen met hetzelfde doel. Er is ook een agent van politie op de fiets, die den wandelweg op en neer rijdt. Men waarschuwt ons, dat wij hem in de gaten moeten houden, want hij is een kwaaje, een N.S.B.-er. Hij moet er voor waken, dat de boomen, die gemeente eigendom zijn en waarvan er reeds vele zijn verdwenen, niet worden gekapt. Maar die jongens zijn hem te slim. De wandelweg is een lange weg. Als hij voorbij is zitten ze vlug boven in een boom en als hij terug komt, is de kroon er af en staan die jongens met een onschuldig gezicht kleine takjes te sprokkelen, wat veroorloofd is. "Ik ben den heelen tijd bij U geweest" zegt er een en legt wat takjes op de kar en ik beloof hem, dat ik hem niet zal verraden. De kroon, een lange stam van wel 10 meter lengte, is er af, maar ze durven toch niet dadelijk bij den boom te komen zoodat anderen hun takken weghalen. Ook wij brengen een zwaren tak thuis ... Een paar jaar geleden is hier over een afstand van een paar honderd meter een nieuwe kade gemaakt langs ons kanaal. Om dit werk mogelijk te maken is het kanaal daar uitgebaggerd en de bagger is over de zandvlakte gespoten. Die bagger was veen en de oppervlakte waar die bagger is opgespoten is nu bedekt met turf, die door velen gestoken worden. Alle standen zijn daar aan het turfsteken, wat een zwaar werk is. Wij hebben er ook een kar van, niet zelf gestoken, een kleine handkar met turf, gekocht van een man, die wel stak en er 100 gulden voor vroeg, die hij ook kreeg. Die turf brandt best. Gisteren zagen we alle turfstekers op de vlucht voor een afdeeling van de Gestapo, "Grüne Polizei" , die hen met geweren bedreigden. Ik ging er heen om te zien wat er gebeurde en zag de Gestapo, die zich gereed maakte voor vertrek. Men vertelde mij, dat zij voor hun vertrek tegen de turfstekers hadden gezegd "Wenn wir zurück kommen, jagen wir Allen weg, wenn wir weg sind können Sie ruhig weiter arbeiten". En zoo gebeurde het. Toen zij den hoek om waren begon alles weer rustig te steken. Wat moet je nu van zulke menschen denken.

Dinsdag 24 October 1944. Er zijn verschrikkelijke dingen gebeurd in onze buurt. Gisterenavond werd een Duitsche SD (Sicherheits Dienst) chef terechtgesteld in de Beethovenstraat dicht bij de Apollolaan waar je neef Menso woont. Die man werd namelijk doodgeschoten, maar het is niet zeker of dit gebeurde door iemand van de verzetsbeweging of door een vijand van zijn eigen natie. De Duitschers namen aan, dat hij was doodgeschoten door een, zooals zij zeggen, terrorist en hebben daarop twee villa's in brand gestoken. De eene villa werd, zonder dat de Duitsche overheid dit wist, bewoond door een N.S.B.-er, die echter afwezig was. Beide villa's zijn tegenover elkaar gelegen op den hoek van de Beethovenstraat en Apollolaan. Maar daar bleef het niet bij. In den nacht om circa drie uur werden een aantal menschen van hun bedden opgelicht en opgesloten. Daarbij was je neef Menso. Lies, zijn vrouw, was thuis met haar dochters Sacha en Els.'s Morgens van den 24sten om half zes ongeveer zagen zij een wagen naderen, die vlak voor hun huis stilhield tegenover een schuilkelder, die zich daar bevindt. Zij merkten al gauw wat de bedoelingen waren. Ze keken daarom goed uit, voor zoover  licht dit veroorloofde om te zien wie er uit de kar zouden komen. Want ze begrepen heel goed, dat een terechtstelling zou plaats hebben. Lies en haar dochter Els lagen op de knie en voor het venster, dat uitziet op de Apollolaan. Zij wilden zien of Menso er bij was. Eerst kwamen er vier uit den wagen. Nauwelijks stonden ze voor den schuilkelder of ze werden met een mitrailleur doodgeschoten en als ze nog teekenen van leven gaven, met een revolver afgemaakt. Daarop kwamen er twee en zoo kwamen ze allen, soms drie, dan weer zes en werd er een eind aan hun leven gemaakt. Er was niet veel licht. Er was er slechts een bij, die zich niet kon bedwingen en herhaaldelijk riep, dat hij onschuldig was. Lies had er vijf en twintig geteld en Menso niet gezien. Later bleek, dat er meer waren geweest, negen en twintig. De lijken bleven liggen en Lies ging er heen en bekeek ze een voor een om zich ervan te overtuigen dat haar man er niet bij was. Neen, hij was er niet bij. Al die jonge mannen kwamen uit de gevangenis aan de Weteringschans waar ze waren opgesloten wegens een of ander delict, behoorden waarschijnlijk tot de verzetsbeweging. Zij hadden met den dood van den SD-man Oelschlager niets te maken. Later in den morgen kwam een open wagen waarop de lijken werden geladen en weggebracht.

Zaterdag 28 October 1944. Menso werd uit de hechtenis ontslagen, zag er slecht uit. Hij was al minder goed den laatsten tijd, bleek en mager. In korte woorden werd door den politiepresident Rauter door middel van aanplakbiljetten het feit vermeld, dat ter vergelding van den moord op Oelschlager een aantal terroristen en saboteurs volgens het standrecht waren terechtgesteld. Men is bezig het puin van de verbrande huizen op te ruimen. De bloedvlekken voor den winkel van Vana in de Beethovenstraat zijn opgedroogd en alweer uitgewischt door de schoenen van de menschen, die er over liepen.

Vrijdag 3 November 1944. Barometer standvastig, bewolkte lucht, wat regen gedurende den nacht. Er waren gisteren den heelen dag vele vliegers in de lucht en mooi was het hun witte rompen in de zon te zien schitteren. De berichten zijn goed. Antwerpen is nu bereikbaar voor de geallieerden langs de Schelde en dat is prachtig. Oosterhout bij Breda is ook bevrijd dus zullen er wel katholieke Engelschen zitten te eten in de refter bij Chré. Vanmorgen was Engelien er al vroeg. Daar zij de sleutels van het huis heeft kan zij binnenkomen zonder dat wij het bemerken en ja daar stond ze om half zeven - donker nog - in de slaapkamer en deelde mede, dat ze het karretje kwam halen. Dit is ons wijdebliksche karretje, dat ze wou gebruiken om er mee naar den Texelschen beurtschipper te gaan, nota bene bij het Centraal Station om er groenten te halen, gezonden door haar vriendin Eem Dijt uit Texel. Ze was alom half negen terug, had dus sedert 6 uur toen ze opstond 12 kilometer afgelegd, gedeeltelijk onder het trekken van een karretje met een zware kist er op. Schipper Zuidewijn had gezegd, al lachende: "Ha, daar kommen ze weer om de sprokkelhoutjes van Eem Dijt". De meeste dingen, die hij voor particulieren vervoert mag hij niet vervoeren ... Wij hooren, dat er plannen bestaan bij de groote mogendheden en bij onze Regeering om Nederland met een stuk te vergrooten ten koste van Duitschland, hetzij in den vorm van een mandaat of in den vorm van een werkelijk bezit. Het stuk zou ongeveer loop en met inbegrip van Bremen zuidwaarts oost van Osnabruck, ten zuiden van Münster en dan verder zoo ongeveer naar Wesel en daar aansluiten bij de Hollandsche grens. Ik ben benieuwd wat het Hollandsche Volk daarvan zal zeggen. Op een kaartje ziet het er wel aardig uit, maar hoe zal het zijn in werkelijkheid. Als het werkelijk bezit wordt zouden de Duitschers uit dit gebied moeten verhuizen naar een ander oord ... Wat we hier totaal verslagen hebben is de Winterhulp, een Duitsche instelling, waarvan men in de eerste jaren van de bezetting zeer veel hoorde. Alle vereenigingen van liefdadigheid, zooals "Liefdadigheid naar Vermogen" e.d. mochten hun werk niet langer uitoefenen, alles moest door de Winterhulp geschieden. Om deze instelling geliefd te maken, gaf de overheid of Winterhulp zoogenaamde "Eintopf" maaltijden, die in zoo verre aan het doel beantwoordden, dat vele menschen, voornamelijk behoorende tot de Volksklasse, al zaten er dan ook hooge Duitsche machthebbers aan het hoofd van de tafel, de hun gratis geboden kost met smaak nuttigden, maar als het op geldelijke bijdragen aankwam dan kwam Winterhulp voor een dichte deur. De collectes, die op straat gehouden werden, waren een bron van vermaak voor velen, want zij geschiedden onder begeleiding van muziek en versierde trams maar niemand gaf iets, hoe de verontwaardigde collectanten ook schudden met hun bussen. Toen kwamen huiscollectes waarbij dwang werd uitgeoefend. De collectanten hadden lijsten bij zich, waarop de namen van de bewoners van de wijk waren geschreven. Daarachter werd genoteerd of men iets had gegeven of niet. Er waren natuurlijk menschen, die geintimideerd werden, maar de groote meerderheid gaf niets. Toch kreeg Winterhulp groote sommen wat geschiedde door dwang uitgeoefend op de groote werkgevers. Zoo moest de B.P.M. 450.000· geven, Rost van Tonningen, die directeur was van de Nederlandsche Bank, gaf ook belangrijke bijdragen en zoo zal Winterhulp zeker wel wat gedaan hebben. De bedragen, die Rost van Tonningen gaf, nam hij eenvoudig van de Nederlandsche Bank. Winterhulp is een instelling waarvoor Hitler heel veel voelt, dus moest er met geweld voor gezorgd worden dat het financieele resultaat mooi zou zijn. O ja, er is ook nog een loterij aan verbonden. Die draait of draaide op de Dam en er staan of stonden steeds menschen bij, die loten koop en of kochten. Maar overigens hoort men nooit meer van Winterhulp..... Ik vertelde nog niets van den Arbeidsdienst. Ik weet er zelf niet veel van. Ik weet, dat er op verschillende plaatsen kampen zijn, maar ik zie die menschen nooit, veel minder dan vroeger, waarom weet ik niet. Ze droegen groene pakken en kaplaarzen en exerceerden met een schop. In die kampen krijgen ze veel instructie in de beginselen van het nationaal socialisme, maar ik geloof niet dat dit onderwijs erg beklijft. Eenmaal heb ik een groote troep gezien voor het Centraal Station. Ze kwamen uit een trein, misschien 300 man, zagen er goed onderhouden uit, netjes gewasschen en gekamd en hun houding was onberispelijk, wat niet wegneemt, dat het een afschuwelijk gezicht was zulk een groote troep jonge Nederlanders te zien gehoorzamen aan bevelen, die, hoewel in de Hollandsche taal gegeven, toch Duitsch waren. Wat goed deed was te kunnen opmerken hoe veel knapper ons Volk er uit ziet dan die logge Duitschers. Zoo beide volken Germanen zijn, welnu dan zijn wij Germanen van een edeler soort. Maar ik geloof dat de meeste Duitschers geen Germanen zijn. Daarvoor zijn hun hoofden veel te rond. Maar het zien van dien troep gaf toch ook een gevoel van angst, angst voor wat er van het Hollandsche volk zou terecht komen zoo het eens zeer lange jaren onder een Duitsch regiem moest leven. Nooit zag ik bij ons leger een troep zoo goed exerceeren, nooit zulk een goede houding als bij dien troep van den Arbeidsdienst.

Zondag 19 November 1944. Het praatje ging, dat Tiel bevrijd is, ik hoor er niets meer van dus zal het wel een praatje zijn. Met Tiel ben ik op financiële gronden verbonden. Ieder jaar ontvang ik van den notaris te Tiel de renten van hypotheken tot een be.drag van circa f 10000,-- maar dit jaar zijn ze niet gekomen. Is Tiel in puin. We leven als waren wij in de zeventiende eeuw. We weten niets van elkander.... Wat bijvoorbeeld te Utrecht gebeurt of te Haarlem, we hoorden het slechts van menschen, die er geweest zijn of van brieven. die er ook al lang over doen. Sommige streken van ons land zijn zoo goed als onbereikbaar. Treinen en trams zijn er niet, auto's evenmin, dus wordt er veel gewandeld want fietsen worden afgenomen.

Engelien gaat tentamen afleggen in Aerdenhout, vertrekt 4.50 's morgens, 6 uur wandelen

Onze Engelien heeft haar tocht naar Aerdenhout moeten uitstellen maar vertrok eindelijk 10 November om 4.50 's morgens. Het was stikdonker en het waaide en regende. Rugzak op den rug. Alleen. Ik dacht aan ontmoetingen met soldaten, Duitsche soldaten op dien eenzamen weg naar Haarlem. Ze bleef een beetje bij Olga in Aerdenhout en kwam 15 November terug, vertelde dat ze over de heenreis 6 uur en over de terugreis 6 1/2 uur gedaan had. Ze beschreef haar tocht naar Aerdenhout, het eerste uur in het donker. Tusschen Halfweg en Haarlem schuilde ze in het Restaurant van een Speeltuin, omstreeks 8 uur, ontmoette daar twee dames, die te Haarlem woonden en iederen dag melk kwamen halen bij een boer in de buurt waarvoor ze om half zes opstonden. Dan waren ze om 9 uur weer thuis met een hoeveelheid melk. De eene dame had een echtgenoot met een maagkwaal. Engelien deed haar examen met succes en de professor had bewondering voor haar energie. Die professoren doen dat clandestien, dat afnemen van examens en de Regeering te Londen heeft toegezegd, dat zij als gewone examens zullen gelden. Ik zal zijn naam maar niet noemen. Engelien bracht het bericht mee, dat de voedseltoestand in Noord-Holland zeer ongunstig is. Er zullen binnenkort geen aardappelen meer te krijgen zijn. Er is bericht gekomen, dat minister Colijn 15 September in Duitschland is gestorven. De Duitschers vorderen kleedingstukken tegen door hen vastgestelde prijzen. Levert men te weinig in, dan krijgt men een D op zijn ontvangstbewijs wat beteekent dat je huis zal worden "durchsucht". En dan kom je er niet goed af. Dan gaan een paar man mee naar je huis en nemen van ieder bed een deken af. Die vordering heeft te Amsterdam nog niet plaatsgevonden, wel te Aerdenhout en andere plaatsen. Donderdag kwam onze kleindochter Hilda van Aerdenhout per fiets in den regen in  2 1/2 uur hier met een welkome lading hout. Daar wij al vier logees hadden (de onderduiker, Engelien, en ·de twee kinderen) sliep ze in de salon op een matras in de lekkere warmte van de kachel. Ze vertelde hoe Olga aan versterkingen van haar aardappelenvoorraad was gekomen. De knecht en de tuinman, de laatste circa 60 jaar, vertrokken per bakfiets naar Heer Hugowaard 50 kilometer ver. Op de bakfiets was een handwagen geplaatst en op den handwagen zat een hunner, elkander afwisselende. Zonder bezwaar kwamen ze te Hugowaard bij een boer, waar zij de boerin er na veel praten toe kregen voor een lap wol voor een japon, 4 mud aardappelen te geven. Ze brachten de rest van den dag door met het laden van de aardappelen en zetten intusschen hun ruilhandel door. Voor geld was immers niets te krijgen. Zoo kregen ze nog voor 5 flesschen stookolie 4 mud aardappelen en nog voor 3 chocoladereepen 1/2 pond boter en ten slotte nog voor 1 reep chocolade 50 kilo aardappelen. Ze sliepen in de stal bij de koeien, die geen last hadden van constipatie. De terugreis was moeilijker want een van de twee, meestal de jongste, moest nu den handwagen, waarop 300 kilo aardappelen onder een zeil, voortduwen en de tweede. meest de zestigjarige op de bakfiets die langzaam reed, van tijd tot tijd stoppende om den handwagen op te wachten. Ze kropen door de oogen van vele naalden want ambtenaren van den C.C.D. (crisis controle dienst) inspecteerden de wagens en het vervoer van aardappelen is verboden. Maar ze ontweken die ambtenaren en zoo kwamen ze in 13 uren, duwende en fietsende te Aerdenhout. De oude man was nog nooit zoo moe geweest. De aardappelen werden in twee helften verdeeld. 1 mud voor een werkster, 3 mud voor de twee man, die ze haalden en 4 mud voor Olga, die alles betaald had of liever, die de ruilmiddelen had verschaft. Hoezen, Lise's man, kwam ons lampje terugbrengen en vertelde verder, dat onze kindertjes over een dag of tien weder naar hun ouders zouden vertrekken. We zullen vooral het jongste der kindertjes missen. Dat is een bijzonder hulpvaardig en knap kind met uitstekende hersenen. Het oudste kind is heel gewoon. Maar voor Hilda was die aanwezigheid van die twee kinderen op den duur te vermoeiend. Dus is het goed dat ze weggaan. We zullen ze dan circa twee maanden gehad hebben. Nog geen bericht van de invrijheidstelling van Planten. Die tocht om aardappelen te halen was een aardige onderneming van Olga. Ja, als het niet zoo'n beroerde tijd was, vol zorgen en verdriet om niet te spreken van het knechtschap - maar dat hebben we nog nooit als blijvend gevoeld - dan zou deze tijd een bar aardige tijd zijn. Het is een sportieve tijd waarin de menschen zich in hun natuurlijke gedaante vertoonen en wat dit betreft denk ik met een gevoel van onrust aan de toekomst met zijn smokings, bars. auto's en gezelschapsmanieren en onnatuurlijkheid. Ik begin den dag altijd met cokes kloppen Als ik klaar ben is het tijd om te ontbijten. 8 uur. Dan is het hier tegenwoordig net licht. Het Zuideramstelkanaal staat heel hoog en zoo is het ook met de grachten in de stad. Op het veld hebben zich groote meren gevormd en er bestond gevaar voor de boerderijen ten Zuiden van het veld. Daarom worden nu dijken gemaakt. Het water staat nog maar even onder de kade. Er zijn vele visschers. Ik vroeg aan een heel klein jongetje waarop hij vischte. "Op snoek" zei hij. Hooge aspiraties voor zoo'n klein ventje. Hij zal het ver brengen in de wereld. Als de snoek hem tenminste niet in het water trekt. Ik ging met de kinders en met de nichtjes van Eeghen het veld op. Het was er prachtig. Wij liepen er over, langs en door de plassen, springend van het eene eilandje op het andere, tot de Amstelveensche weg en vandaar terug Er wordt nu heel wat ongerief geleden door menschen, zooals onze werkster Hillie, waar ze niets hebben voor verlichting van de donkere uren van avond en nacht. Door menschen zooals het onderwijzeresje, dat zich bij ons komt warmen en bij velen, die te weinig eten krijgen, vooral te weinig vet. Boter, vet, margarine, krijgen we nu in het geheel niet meer. In plaats daarvan kunnen we morgen raapolie halen, een halve liter per persoon, welke hoeveelheid moet duren tot Januari. In blaadjes wordt erg op den zwarten handel gescholden. Mij dunkt is daarbij veel schijnheiligheid want iedereen maakt er gebruik van, moet er gebruik van maken, wil hij in leven blijven. Juist in volkskringen wordt er veel geld mee verdiend. 't Is een moeilijk vraagstuk. De menschen, die nu eenmaal niet deelnemen aan den zwarten handel en geen geldmiddelen hebben om er gebruik van te maken  hebben het heel moeilijk.

26 November 1944. Een dag vol emotie. Ongeveer om half twee hoorden we het geluid van een ontploffenden bom, heel dichtbij, daarbij geraas van vliegtuigen. Daarna nog een, beide waren ze in Noordelijke richting. Ik zei: "dit is de laatste geweest", maar dat was niet zoo, er kwamen er zeker nog wel twaalf, zoo niet meer, wat wel indruk maakte. Maar het duurde kort. Toen verdwenen de vliegtuigen in Zuidelijke richting. Ik zag ze laag over het veld scheren. Wat zouden ze hebben aangevallen. Heel kort daarna kwamen Peter en Alexander Sillem bij ons met hun zusje van acht jaar, de kleine Tito. Ze was licht gewond. Alle drie waren onder den indruk. We legden Tito op een bank, vroegen Dr. van Det om te komen kijken en hij constateerde, dat het een lichte verwonding was. Het haar van Tito was vol met een grijs stof; Peter vertelde, dat hun huis verwoest was, dat het plafond naar beneden was gekomen. Ze wisten niet veel meer te vertellen. Hun vader had hun gezegd naar ons te gaan met Tito. Ze wonen in de Anthonie van Dyckstraat no 6. Het was een Britsche aanval geweest op de kwartieren van de Gestapo in de Euterpestraat. Later bleek, dat van de familie Sillem hun dochter zwaar gewond was, een been was er af, Ethel Gomer, die directrice is van het Burgerziekenhuis, was ernstig gewond, een mannelijke logé gedood. Overigens kwamen zij er allen goed af. Het huis is zwaar beschadigd. Alle meubels zijn vernield maar van den inboedel, van kleeren, voorraden, komt nog veel terecht. Vele jonge menschen van den luchtbeschermingsdienst waren aan het redden o.a. ook Maarten von Balluseck. Den volgenden ochtend bezochten de ouders hun dochter Attie in het ziekenhuis. Ze was zeer opgewekt, het been was onder de knie afgezet. Het resultaat van dezen aanval der Britten is, dat een van de gebouwen waarin de Gestapo gevestigd was, zoo goed als vernield is. Op het andere is in het midden een bom gevallen, het is zeer zwaar beschadigd. Er zijn eenige Duitschers gedood maar veel meer landgenooten. Mevrouw Suringar verloor haar man en twee zoons, blijft nu achter met een zoon en een verwoest huis. In de Memlinckstraat zijn dooden, men spreekt van 28 vermisten. We weten nog niet hoe alles gegaan is. Onze kindertjes zijn gisteren, den dag voor den luchtaanval vertrokken en ik ben blij, dat ze wegwaren en ook, dat ze weg zijn. Het waren allerliefste kinderen, kinderen waarop elk land trotsch zou kunnen zijn, maar wij d.w.z. Moeder en ik, zijn langzamerhand op een leeftijd gekomen waarop men meer in aanmerking komt om te worden verzorgd dan om te verzorgen. Die kindertjes waren, vooral voor Moeder, te vermoeiend en bovendien aten ze heel veel van onze voorraden, die niet heel groot zijn. Nu is Engelien bij ons ingetrokken en
dat is heel gezellig en een groote hulp voor Moeder. Je begrijpt, dat wij verlangen naar het einde van den oorlog, al begrijpen we heel goed, dat er nog veel zal moeten worden geleden. Het boek Rigteren geeft onzen toestand goed weer: "Toen deden de kinderen Israëls wat den Heer mishaagde en hij gaf hen in de hand van de Midianieten, zeven jaar lang. En de hand der Midianieten drukte zwaar op Israël, en uit vrees voor de Midianieten maakten zij zich holen en spelonken en rotsvestingen. Zoo dikwijls Israël gezaaid had, kwamen de Midianieten tegen hen op en verdierven de opbrengst van het land tot Gaza toe; en zij lieten in Israël geen leeftocht over, noch schaap, rund noch ezel,. want zij kwamen op met hun vee en hunne tenten als sprinkhanen in menigte, Zoo werd Israël door de Midianieten zeer verarmd. En de kinderen Israëls riepen tot den Heer vanwege de Midianieten."

Donderdag 30 November 1944. Mooi weer, bedekte lucht. Gisteren kwam Tom ons bezoeken wat een aangename verrassing was. Hij was weer, naar gewoonte, zeer actief geweest, had per fiets zeer vele kilometers afgelegd en ook den toestand in de omgeving van de ramp opgenomen. En hij had veel te vertellen wat wij nog niet wisten. Toen de aanval begon waren Theo met den kleinen Gie, de logeergast Franco en Ethel Gorner in de huiskamer, een trap op. Toen begonnen de bommen. Alles gebeurde toen tegelijkertijd wat je in een brief niet duidelijk kan maken omdat je dan alles boven elkaar zou moeten tikken. Theo zag Franco vallen, hij was dood. Ze wierp den kleinen Gie van het balkon in de armen van Attie, die op straat stond voor het huis, zijzelf en Ethel Gorner, die gewond was, sprongen van het balkon op straat. Willem, die beneden stond omdat ze op het punt waren naar het groentenlandje te gaan, zei tegen Peter en Sander, die ook beneden waren: "ga naar tante Hilda". Tito, die boven was; viel door den schok van de trap naar beneden, was licht gewond, zag haar broeders wegloopen en liep ze hard na, want er vielen toen voortdurend bommen. Willem vond later in een portiek van een huis van de Dürer straat, vlak bij, Attie met een afgeschoten been, met Gie in haar armen. Hij bond met een zakdoek het been boven de slagader af en zij werd vervolgens door Ethel Gorner, die ook gewond was, naar een dokter in de buurt gebracht. Dat was Dokter Kloosterburen, waar al een elftal lijken waren binnengedragen en die langen tijd bezig was met Attie voor ze naar het Binnengasthuis kon worden gebracht. Van Olga Sillem's wedervaren heb ik tot dusver nog niets gehoord, maar ze is behouden en Kathleen is, zooals je weet, getrouwd met Max Kohnstamm. Gisteren van onzen dokter Huges gehoord, dat er 60 doden zijn en 30 vermisten, behalve de Duitschers..... Tom had weer goed voor zijn familie gezorgd. Hij kwam met mooie voorraden bij zijn hongerige vrouwen kinderen in het nest terug. Ook ons zal hij nog bedenken... ... Ik ben sedert een week op non-activiteit wegens buikloop, wat ze hier tegenwoordig dysenterie noemen. Mijn gewicht is nu gedaald tot 61 1/2 kilo. Tom zei, na zijn verhalen over de ramp: "en dat is nu nog maar een heel klein gebeurtenisje, 't kan tien, twintig, ja honderd maal erger worden." Wie weet wat jij al bijgewoond hebt. Op het oogenblik is het half een. Zoo even een brief van Cateau uit Den Haag. Ze woont nog in haar oude huis en lijdt veel misère door de omstandigheden, maar ze schrijft een geestigen brief. En nu eindig ik voorloopig want we gaan middageten. Daaraan zullen aanzitten: je Ouders, Engelien, Alexandrine Osterkamp, hoofd van het Montessori Lyceum en Mej. Wilbrink, leerares, die geen brandstof heeft en niet genoeg voedsel. Ik moet mij vergenoegen met aardappelpurée.

Vrijdag 1 December 1944. Mijn toestand nog weinig beter. Wij ontvingen gisteren op het theeuur een bezoek van Hr. en Mevr. von Balluseck en toen zij er waren, bemerkten wij, dat electrische stroom was ingeschakeld en wij het huis dus konden verlichten. Dit is een stedelijke maatregel ten bate van de bewoners in deze buurt die ruiten hebben verloren en dientengevolge over dag in het donker zitten want ze moeten die gaten dichtmaken met hout, anders ga je dood van de kou. Het is heerlijk en we hopen, dat deze heerlijkheid lang zal duren. We kunnen stofzuigen, de W.C. is weer verlicht enz. enz. We zijn in een eenigszins sombere stemming. "Een ding is zeker", zeiden wij "we hoeven geen winter meer door te maken" en nu kondigt Churchill de beëindiging van den oorlog aan tegen den zomer van 1945.

Zondag 3 December 1944. 't Ging nog een beetje anders bij de Sillems. Alles gebeurde gelijk of in zeer korte opeenvolging: Franco viel dood, Attie sprong van balcon, Gietje werd in armen Willem S. geworpen door Theo. Theo, Ethel, Olga S. sprongen van balcon want trap was weg. Tito was even te voren van de trap gerold. Willem gaf Gietje aan Attie. De rest was als voren ... Een belangrijk bericht. De geheele famliie Romee Boissevain is met hun logé's opgepakt in den nacht. Lies werd gisteren al opgepakt. Men vertelt, dat de dienstboden niet zijn opgepakt. Radio Oranje waarschuwt er voor, dat de geallieerden door zullen gaan met het bombardeeren van Duitsche kwartieren. Er vallen dan steeds slachtoffers onder de Hollarrdsche bevolking evenals 26 November hier. In verband hiermede wordt aangeraden zoo spoedig mogelijk te verhuizen indien men in de buurt van zulk een kwartier woont. Dit is nu weer zoo'n raad waarvan men niet weet wat ervan te denken. In de eerste plaats zijn er te Amsterdam weinig huizen leeg. Als bewoners dien raad opvolgden, beteekende het dus dat - stel dat de kwartieren van de Sicherheits Dienst in de Euterpestraat bleven, deze straat, de Anth. van Dijck, Händel, Memlinck, Dürer en vele andere in die buurt gelegen straten, ontruimd zouden moeten worden. En als dan, zooals nu het geval is, die kwartieren worden overgeplaatst naar de Rubensstraat, dan komt de Rubensstraat en omgeving in aanmerking voor ontruiming. Het is beter geen raad te geven dan raad, die alleen onrust veroorzaakt en niet kan worden opgevolgd . Over de voedselpositie hoort men, dat het broodrantsoen misschien binnenkort zal dalen tot 600 gram per week, dat in plaats van aardappelen suikerbieten en voederbieten zullen worden verstrekt.

Woensdag 7 December 1944. Mooi, stil weer, koud, zon onbewolkte lucht. De razzia's in vele plaatsen gaan voort. Hier nog niet. Men vertelt, dat er een aanmeldingsbevel zal komen voor mannen van tusschen 17 en 40 jaar Wij hadden gisterenavond met ons drieën, Hilda, Engelien en ik, een gezelligen St. Nicolaasavond. Mevrouw de Haan had mij een blik Californische vruchten, perziken, geschonken en het was net of de Hemel openging, we aten verder ons eenvoudig maal van puree van aardappelen en brood en na tafel kwamen warempel presentjes, die Hilda en Engelien van treffende versjes hadden voorzien. We dronken een kop verrukkelijke chocolade zoodat wij het niet kwaad hadden in het 5de jaar van het bezette Amsterdam. En om 8 uur ging Hilda moe naar bed en om 10 uur volgden Engelien en ik. Mijn gewicht is nu 60 kilogram en ik ben nagenoeg genezen van mijn kwaal, die in verband staat met de voeding, die gebrekkig is .... Planten is nog niet vrij. Van Romee, Lies en de overige gepakten weten wij niets. Eenige prijzen te Amsterdam: boter f 60.- per pond, melk f 4.- de liter, een tarwebrood vroeger 16 cents, nu f 9.50 per brood. .

Donderdag 8 December 1944. We hadden gisteren een feestdiner want onze onderduiker kwam voor het laatst. Ik wist niet wat ik zag: aardappelen, spercieboontjes, pannekoekjes, een verrukkelijke flesch wijn uit den kelder van Frans Polak, die te Tilburg was en gestoofde peertjes toe. 't Was meer dan heerlijk. We dronken op den onderduiker en op zijn werk en op elkaar en ook op den afwezigen Frans, wiens wijn wij opdronken. Er heerscht typhus te Amsterdam en in het geheele land. De Betuwe is onder water door het doorsteken van den zuider Rijndijk door de Duitschers. Nella Hissink te Leeuwarden heeft evacué's op doortrek naar Groningen, zwervende van Arnhem, een man van 70, vrouw van 68, en een dochter van 26 jaar. Ze hadden alles verloren, slechts gered wat zij aan het lijf hadden. Mijnheer had 2 pakken aan, Mevrouw 3 japonnen en de dochter ettelijke kleedingstukken en mantels. Ik weeg nu nog 60 kilogram wat in de toekomst nog wel minder zal worden, want de voedseltoestand is slecht. Onze werkster Hillie komt nu niet meer dan twee dagen omdat ze, bij de onvoldoende voeding die ze krijgt, het heen en weer loopen van huis tot huis, wat haar iederen dag 3 uur kost, niet kan volhouden .. Vele menschen lijden onder gevolgen van ondervoeding. Een van de verschijnselen is hevige buikloop, zooals ik had en pijn in den rug.

Woensdag 13 December 1944. Frans Cruys ontmoet op het Museumplein. Hij loopt op klompen, omdat hij geen schoenen heeft en ziet er slecht uit en sjofel in zijn kleeren. Hij gaat trachten in het American hotel wat eten te krijgen. Er staat een lange rij menschen voor dat hotel, die allen dezelfde gedachte hebben.

Zaterdag 16 December 1944. Koud, goed weer. Dr. Huges komt en spuit ons in tegen typhus. In den namiddag met Moeder naar Daisy Cnoop Koopmans waar Sonia zat, die op onderhoudende wijze vertelde van haar tochten om levensmiddelen te bemachtigen voor haar talrijk gezin. Ze trok tot 15 kilometer van Den Helder, kon niet meer voort op den terugweg toen ze te Alkmaar was, werd daar opgenomen door een welwillend mensch, die controleur van de Crisis dienst bleek te zijn, een goed. adres dus. Engelien heeft op vernuftige wijze een cahier ingericht om daarmede onzen voedsel- en brandstofvoorraad te kunnen controleeren. Om 9 uur naar bed en we hopen, dat wij het niet koud zullen hebben.

                                Het ontladen der aardappels

Woensdag 11 April 1945. Mooi, stil weer, lekker in de zon. We beginnen weer hoop op ons voortbestaan te krijgen door die zon ... Willem de stoker deelt mee, dat hij verleden week nog goedkoope aardappelen had kunnen krijgen maar dat ze nu alweer duurder waren. Die "goedkoope" aardappelen kostten f 450.-. het mud en nu waren ze weer f 550,-. Aangezien, 1 mud 70 kilogram weegt, kost 1 kilogram aardappelen dus ongeveer f 8,- en als er 15 aardappelen op 1 kilogram gaan, 50 cents per aardappel. Toch zijn er menschen, die ze koopen.

Donderdag 12 April 1945. mooi weer, stil, zon. Gisteren at Planten bij ons, wat gezellig was. Hij kwam nogal bezweet en buiten adem aan, omdat hij had geprobeerd mijn record te breken, dat stond op 34 minuten voor de wandeling van het Handelsblad Nieuwe Zijds Voorburgwal tot de Stadionkade 38. Dit was hem op verre na niet gelukt. Vlug wandelende heeft hij er ongeveer 50 minuten voor noodig gehad, maar ik heb toen ook wel heel hard geloopen! Men rapporteerde gisterenavond, dat de geallieerden over den IJssel zouden zijn en dat zij in Westelijke richting oprukken ... In het Handelsblad weer een artikel van Hoogterp dat getuigt van zijn onveranderden eerbied voor het Volk van Duitschland en het genie Hitler. Wat moet er met die menschen gebeuren. Ze kunnen niet meer weg en ook in Duitschland zijn ze niet veilig .... Een arbeider met wien Moeder spreekt zegt, dat de bevrijding spoedig komt, die ploffen "dat doene wij", dat z'n broer, een neef en een vriend bij het Concertgebouw zoomaar op een mesthoop zijn doodgeschoten, dat nou weldra "de school" (die waar de land wachts zijn, wijst hij) er aan gaat. "U zal 't zien" zegt hij, "mijn machinegeweertje staat klaar en dan is 't "pom, pom, pom" ... In den groentenwinkel is het algemeene gesprek de komst van de bevrijders en beschouwingen daarover. Ieder is hoopvol en vroolijk ... Vandaag eerst tarwemalen 1 1/4 uur, vervolgens groente gehaald bij van Gelder, daarna het Zweedsche brood bij "de Spar" en toen ik thuiskwam was daar Rolff met zijn glundere zeemansgezicht en zijn zoon met een welbepakte wagen waarmede hij eenige malen was aangehouden. Maar dan wees hij op zijn trui en de letters NZHRM er op en dan zeiden ze "ga maar door". De "Dorus Rijkers" was gekomen met tarwe en de "Twenthe" met aardappelen en we kregen twee flinke zakken en 10 kilo tarwe. Schipper Bot bracht het bericht mee, dat op Texel de Mongolen - zoo zei hij - een aanval hadden gedaan op de Duitschers en dezen hadden vermoord, dat daarop assistentie was ontboden uit den Helder, dat er weinig ambitie bestond voor die dienstverleening, dat Texel van uit den Helder is beschoten en dat er 300 dooden op Texel zijn. Emy Dijt, Engelien's vriendin, woont op Texel met haar Moeder en zusters en er zijn vele Amsterdamsche kinderen heengezonden om gevoed te worden...... Vandaag weer de gewone Donderdagsche maaltijd, een dikke bruine boonensoep ... 12.30 Radio Oranje heeft medegedeeld, dat de geallieerden op 5 plaatsen over den IJssel zijn en dat zij in de richting van de havenplaatsen trekken! Het gerucht gaat, dat hedenavond de watertoevoer zal worden afgesloten. Ik geloof het niet omdat eenige voorbereiding noodig is voordat tot zulk een geweldige maatregel wordt besloten... Ik wandel naar het Handelsblad om daar om 2 uur Planten te ontmoeten, kom langs het Concertgebouw en zie, dat er niets is gebeurd met die bunkers daar, wel lees ik een bekendmaking waaruit blijkt, dat er aanslagen met dynamiet op instellingen van de bezettende macht zijn gepleegd en dat we daarom om 7 uur 's avonds moeten binnen zijn. Er wordt ook gedreigd met andere maatregelen maar ze hebben niet veel macht meer ... In Duitschland gaat de opmarsch van de ge allieerden schitterend. Het verzet schijnt in het algemeen gebroken. Men gelooft dat Hitler zich met een aantal getrouwe volgelingen in de bergen van Beieren zal verdedigen en doodvechten ... Cateau klaagt 'savonds over den toestand van haar gezondheid. Wat moeten wij er tegen doen. Engelien zegt, dat de hoeveelheid vet, die wij gebruiken, nog altijd heel klein is .

Vrijdag 13 April 1945. Mooi weer, stil, zon. Wij hooren, dat Roosevelt is gestorven, een groot verlies voor Amerika en voor de Wereld. Gisterenmiddag gist gehaald aan het pakhuis van de Gist. en Spiritusfabriek op de Reguliersgracht, een uur loopen en een uur terug. Ik liep langzaam, was moe, kreeg een pond gist voor f 0.35 terwijl de prijs in den zwarten handel misschien f 25.- is. Daarom vroeg de chef "is 't voor uw gezin" en dacht er bij "ik hoop, dat 't niet in den zwarten handel terecht komt". Ja, de Hollander is een geboren koopman, maar hij vertrouwde mij en terecht want ik bracht alles bij mijn vrouwen die bakte er brood mee met de tarwe, die we voor dien waterpot geruild hadden ... Op den terugweg zag ik, dat de "Groene" erg bezig was met de fietsenjacht. Hun optreden werd met veel belangstelling door de straatbevolking gadegeslagen.

Zaterdag 14 April 1945, mooi weer. Tegen den middag komen, onafhankelijk van elkaar, Elsbeth en Hilda. Ze worden door Hilda natuurlijk op onze middagtafel genoodigd. Ook juffrouw Ellerman is er, de naaister van Cateau dus zijn wij met ons zevenen: Cateau, Ellerman, Hilda van Marle, Elsbeth, Engelien en wij beiden. Eerst bruineboonensoep daarna hutspot, dus werden we goed gevoed. We. hadden Elsbeth in langen tijd niet gezien. Ze zag er best uit en aardig en is een allerliefste kleindochter. En dan die gezellige Hilda, die we meer zien, haar te zien is ook altijd een feest. Ze had reepen bij zich om te nuttigen gedurende de moeilijke dagen, die ons misschien wachten of na de bevrijding, weet: ik het. Het is een geheim, dat er reepen in huis zijn. Ja, we verlangen erg naar iets zoiets.

Zondag 15 April 1945. Bedekte lucht, goed weer, stil. Er wordt gevochten in de straten van Apeldoorn. Amersfoort is in staat van beleg. Assen is bevrijd, ook het kamp Westerbork met 1000 Joden... Cateau heeft niet veel reden tot vroolijkheid. Drie van haar kinderen met aangehuwde kinderen en kleinkinderen in Japansche gevangenschap, een zoon bij de Marine, ergens, haar huis en al haar bezittingen verbrand, en: een slechte gezondheid. Toch houdt zij zich flink...... De geallieerden trekken met een razende snelheid Duitschland binnen. Zullen wij over een week vrij zijn?!!

Maandag 16 April 1945. Mooi weer, fl. koelte uit Zuidwest. Moeder staat in den nacht plotseling bij mijn bed, ik slaap op mijn werkkamer, en zegt dat ze niet kan slapen omdat ze zich ongerust maakt over den door mij voorgenomen tocht naar Amstelveen om 50 kilo aardappelen te halen bij Dick Mesman met het karretje. Heb haar zooveel mogelijk gerustgesteld. Om 9 uur met het karretje plus vier zakken vertrokken en 10.15 bij Mesman aangekomen. Onderweg gezien, dat er verscheidene bunkers waren opgeblazen wat het breken van ruiten van de nabijgelegen huizen heeft tengevolge gehad. Ook is er een brug vernield in den dijk om Amsterdam, Westelijk van het viaduct. De ijzeren brug is naar beneden gevallen en ik vraag mij af of de Duitschers dit gedaan hebben of de illegalen. Ik las onderweg een oud biljet over de inlevering van kleedingstukken ten behoeve van de Wehrmacht. Dit gold voor Amstelveen, in Amsterdam is het er nog niet toe gekomen. Ieder gezin of iedere onafhankelijke mannelijke inwoner moest het volgende inleveren en ontving daarvoor vergoeding als volgt: 1 wollen deken f 25-, 1 heerenhemd f 5.-, 1 heerenonderbroek f 5.-, 1 paar wollen heerensokken f 2.50, 1 paar sportkousen f 5.-, 1 heerenpullover f 10.-, 1 heerenvest f 5.-, f 5.-, 1 heeren winterjas f 50.-, 1 heeren regenjas f 30.-, 1 paar hooge rijglaaren f 30.-. Heentie, die er goed uitzag, kort geleden uit het Burgerziekenhuis was ontslagen waar ze geopereerd werd, vertelde, dat zij niets hadden ingeleverd, dat ze daarna bezoek kregen van een soldaat, die in zulk een staat van oververmoeidheid verkeerde, dat hij volkomen ongevaarlijk was . Om 11 uur met de kar vertrokken en langzaam naar Amsterdam gewandeld, trekkende het karretje, dat wel nogal zwaar was. Van tijd tot tijd gestopt en op het karretje zitten lezen in een boek van Chesterton, een critiek over Dickens. Om 1 uur thuis, lekker gegeten en geslapen en daarna vertelt Hilda mij, dat kort na mijn vertrek bericht was gekomen van het sterven van Geraldine, welk bericht door den heer Franken werd gebracht en dat aan Maurits van Eeghen is verzocht voor de regeling van een en ander te zorgen. Hij heeft dat voortreffelijk gedaan en Donderdag zal Geraldine worden begraven op Zorgvlied en de kosten zullen niet zoo groot zijn. De kosten van een lijkkist van karton met houten versterking was f 75-.-, van een houten lijkkist f 175,-. De begrafenis zal zoo eenvoudig mogelijk zijn, derde klasse ... Wij zijn zeer getroffen door het sterven van Geraldine. Ze was beneden bij de buren, de Tazelaars, geloof ik, die een feestelijke bijeenkomst hadden, er was iemand jarig, en: daar is ze plotseling gestorven. Zij is een offer van den oorlog en de moeilijke omstandigheden, die er' het gevolg van waren. Ze had een warm hart, veel plichtgevoel maar een zwak lichaam en zoo is zij niet bestand geweest tegen de zware vermoeienissen. Ik heb vroeger al beschreven wat ze alles moet doen Het water stijgt in het Amstelkanaal en maakt plassen op het land voor ons. Blijkbaar zijn de Duitschers bezig het waterpeil te verhoogen en de Hollandsche waterlinie onder water te zetten. Leeuwarden, Heerenveen en Dokkum zijn bevrijd Maurits deed verhalen van den staat waarin hij alles bij Emily had gevonden. Frans lag te bed met een blaasontsteking of iets dergelijks .... 's Avonds schonk Engelien, die practisch is en een goed hart heeft ons een flesch wijn om ons uit den put te helpen waarin we gezakt zijn, zoowel door den dood van Geraldine als door den langzamen gang van onze bevrijding en de prospecten in verband daarmede.

Dinsdag 17 April 1945. Mooi, stil weer, warm. We zijn in den put wegens den gang van onze bevrijding, die zorg geeft. De tegenstand wordt in Duitschland sterker en ook in Nederland is de tegenstand sterk en door de plaatselijke gesteldheid, de onderwaterzettingen, is de verdediger in een goede positie. Wij twijfelen niet aan een overwinning van de geallieerden maar die gevechten in steden en dorpen kunnen nog veel ellende veroorzaken en lang duren. Dan komt daarbij nog de voeding, die weer slechter is geworden doordat de gaarkeuken nu slechts om den anderen dag levert en dan nog voedsel van een mindere kwaliteit. Men begrijpt niet waarvan de menschen leven... Er komen nu weer goede berichten van het front: het R,oergebied is nagenoeg geliquideerd, 150.000 gevangen. De geallieerden zijn bij Otterloo, de Russen 'zijn een offensief begonnen tegen Berlijn.

Woensdag 18 April 1945. Stil, zacht, mooi weer Uit een brief van Marie E.P.: "Mensa mocht met het zachte weer voor het eerst weer op straat en kreeg toen van een buurman vier eieren. Ze leerden elkander kennen in het gevang ... Dieuke zit nu in een kamer met alkoof bij de ouders van haar gedienstige in een werkmansbuurt. Hun huis staat wel maar is onbewoonbaar, puin, scherven, geen ruiten, waterleiding kapot en zoo is de heele straat. Bij haar overburen ging de achtergevel van het huis af. Toen het bombardement een beetje bedaarde liepen ze met de drie kinderen naar Voorburg naar kennissen. Dieuke mocht blijven maar Carie niet. Volgenden morgen moest ze ook weer terug omdat het huis nog stond en toen kwam de werkman met een bakfiets vragen of hij helpen kon ... " Deze brief was van 29 Maart '45 ...Er is nog tot 1 Mei eten te Amsterdam, daarna houdt de distributie op Namiddag. Harlingen, Apeldoorn, Putten zijn bevrijd, ook Sneek. Er zijn vele soldaten gekomen in de omgeving van Bloemendaal, vermoedelijk voor de verdediging van IJmuiden. Er zijn in West Nederland ongeveer 100000 man Duitsche troepen, meest SS en politietroepen, dus van het kwaadste soort. De geallieerden hebben gezegd, dat nu de aanval op Amsterdam en Rotterdam begint. Tom was hier tegen den middag terwijl ik aan het tarwemalen was boven op zolder. Hij begrijpt niet wat de geallieerden moeten doen als zij alles onder water vinden ... Door den dood van Geraldine blijven Emily en Frans onverzorgd achter want zij kunnen niet voor zichzelf zorgen. Na overleg: en denken zal er nu een wijkzuster kom€n voor het dagelijksche werk en de oppassing van Emily ter:wijl Hilda, Theo en Mies voor het eten zullen zorgen, ieder tweemaal in de week. Dat eten moet dan naar da Zuider Amstellaan gebracht worden ... Het Parool voorziet een heel moeilijke tijd voor de bewoners van Amsterdam gedurende den aanval der geallieerden op de stad Ede is genomen-bevrijd. Heden op onze kade weer een auto van de Landwacht vernield. Er zijn vele NSBers naar Amsterdam gekomen o.a. Woudenberg en andere vooraanstaande functionarissen.

Donderdag 19 April '45. Mooi, stil, zacht weer, zon. Een mooie voorjaarsdag. Wij lezen aan het ontbijt kapittel 6 van den tweeden brief aan de Corinthiërs en bespreken de wijze, waarop wij noodgedwongen  ons huis zullen verlaten. Wat we zullen meenemen. Dat wij het huis eerst zullen verlaten als het huis naast ons brandt... De naaste toekomst ziet er voor Amsterdam niet mooi uit. De centrale keuken houdt 24 April op, het broodrantsoen is 400 gram geworden ... Maar daar komt het bericht, dat de geallieerden op 35 kilometer van Amsterdam zijn, dat is den afstand van Bunschoten. ongeveer. .. Om 11.30 wordt Geraldine begraven en ik wandel met Engelien naar Zorgvlied. Er waren enkele buren, Mevrouw Tazelaar en Mevr. van Twisk en de Heer Peper, die Geraldine veel vriendelijkheid en hulp hadden bewezen en veel van haar hielden. Ook Olga van Lennep was er. Ik sprak in de Aula, had liever in de open lucht bij het graf gesproken maar de vertegenwoordiger van de begrafenisvereeniging vond het beter met het oog op de situatie van het graf, dat het in de aula geschiedde. Geëindigd met Psalm 103. Naar het graf gewandeld, dat zich bevond aan het eind van wat op een lange breede loopgraaf leek en wat feitelijk een aaneengesloten grafkuil was. Aan het eind van die loopgraaf stonden de laatstbegraven kisten zichtbaar opgestapeld. Met het oog op de schaarschte van werklieden heeft men naar een eenvoudige werkwijze gezocht en deze gevonden. Daar aan het eind werd de kist neergezet en sprak ik nog korte woorden. Het was prachtig weer, alles spruit uit tot nieuw leven en in de verte in Zuidoostelijke richting hoort men voortdurend geschutvuur. Er zijn bloemen op de kist van Emily en Frans, van de buren en van ons ... Het was een mooie begrafenis, alles liep heel goed en eerbiedig, het is droevig dat zij nu moet sterven terwijl wij iederen dag onze bevrijding verwachten en haar zoon in Engeland is... Daarna met Engelien en de buren langs den Amstel en den wandelweg  naar Emily geloopen om daar een zakelijk gesprek te hebben en den uitslag bracht ik ter kennis aan de Tazelaar's, die opgelucht waren want ze hadden zich wel wat ongerust gemaakt. Geraldine hadden ze gaarne geholpen maar nu deze was gestorven moest er een regeling getroffen worden, die waarborgde dat hun hulp niet voortdurend zou worden ingeroepen Men vertelt, dat de geallieerden nu op 30 kilometer van Amsterdam zijn. Als de onderwaterzettingen zijn geslaagd vraagt men zich af hoe zij ons dan kunnen ontzetten. Wij hooren ook, dat het Koloniaal Instituut en omgeving in sterken staat van verdediging is gebracht en we verkeeren in spanning. Nog een gerucht: de Duitschers zullen in den komenden nacht Amsterdam verlaten naar Hoek van Holland ....  Intusschen staan onze koffertjes klaar. Zij bevatten de dingen, die we in de eerste plaats moeten redden zoo we ons huis moeten verlaten. Boeken kunnen we in zakken uit het raam gooien... 's avonds hooren we, dat de geallieerden: op 20 kilometer van Amsterdam zijn, dat zij de buitenwijken van Amersfoort hebben bezet. Later weer, dat van al die verhalen van het oprukken der geallieerden weinig waar is.

Vrijdag 20. April 1945. Mooi, stil weer, wat frisscher. Weer drie brooden uit Zweden. Gisteren een brief geschreven aan Sissie de Vries over het sterven van Geraldine en hare begrafenis. In den namiddag een bezoek bij von Balluseck en gesproken over de toekomst van het Algemeen Handelsblad. die op het oogenblik niet mooi schijnt. Er schijnen op het oogenblik zelfs plannen te bestaan een einde te maken aan het bestaan der groote couranten voordat de Directies door de Commissies zijn gehoord, die de Regeering zal benoemen.

Zaterdag 21 April 1945. Gedurende den nacht is de Parnassusbrug vlak bij ons door bewonderaars van Roosevelt herdoopt in Rooseveltbrug, zooals blijkt uit bordjes die erop zijn aangebracht. Er zijn bloemen bij gelegd en iedereen, wij ook, jong en oud, komt met bloemen: tulpen, seringen e.a. 't Is een ontroerend gezicht, zoo zijn we nu eenmaal tegenwoordig, en de berg van bloemen wordt al hoger totdat een meneer, die er vlak bij woont bang wordt voor represaillemaatregelen van de Duitschers en de bloemen verwijdert. Als ik om 3 uur ga kijken zijn ze er niet meer... Heden niets gehoord van het front. Het weer is wat veranderd. De hemel is zwaar bewolkt. Regenwolken, er waait een harde koelte uit het Noordwesten, later gereefde marszeilskoelte. Cateau verlangt naar Godsdienst, Christian Science of de RK. Kerk, in het algemeen naar geestelijke waarden ... Men zegt, dat de geallieerden bezig zijn met de Grebbelinie maar dl;tn moeten ze nog door de onderwater staande gebieden. Intusschen wordt de voedingtoestand te Amsterdam beangstigend. De naaister, die bij ons werkt voor Cateau, zegt dat in het gesticht waarin zij met haar Moeder woont nog voor 14 dagen eten is. En in vele gezinnen zal het wel erger zijn. De rustige houding van de bevolking is treffend Er zijn vele soldaten te Amsterdam gekomen. De Marinierskazerne is in gebruik genomen. Men zegt, dat Kattenburg wordt geevacueerd.

Zondag 22 April 1945. Stormachtige Noordelijke tot Noordwestelijke wind. De Russen bereiken de buitenwijken van Berlijn.

Maandag 23 April 1945. Bew. lucht, wind N. regenachtig. Om 9.20 naar de Z. Amstellaan met een pannetje met eten. Vind daar Grethe, later Frans en spreek met Emily, die te bed ligt en er zwak uitziet. Frans maakt den indruk vol van zorg te zijn voor zijn Moeder. Emily geeft mij een kettinkje van Geraldine voor Hilda mede. Verder een mooie wandeling naar de Leidschegracht 54 waar ik von B. niet thuis vind en verder naar Tine den Tex en onderweg op een aanplakbiljet gelezen, dat de bevelhebber van de Wehrmacht aan zijn troepen bevel heeft gegeven " alle sabotage door terroristen en onderduikers en dergelijk gespuis met alle beschikbare middelen den kop in te drukken". In den namiddag komt de makelaar Zwaal met de afrekening betreffende de verkoopingen bij Frederik Muller en de Zon. Op beide zijn goede prijzen gemaakt. De Porcellis bracht 1000 op, de bronzen vijzel 260.-, de famille verte 320.-, het kofferorgeltje 525.-, een leunstoel 190.-, een oude microscoop 110.-. Ontving in totaal na aftrek van 388.47 veilingkosten f 2146.53.

Dinsdag 24 April 1945. Lichte bew, goed weer, zachter. Het gaat hard aan het front in Duitschland. Frankfurt a/d Oder is genomen, ook Cottbus, de Russen dringen verder Berlijn binnen, er bestaat kans, dat zoodra Russen en Amerikanen elkander hebben ontmoet, Eisenhower den oorlog als geëindigd zal verklaren en degenen die doorvechten niet meer als soldaten van een weermacht zullen worden beschouwd en behandeld... In Holland, zegt men, zijn de Canadeezen in de Grebbelinie gedrongen en staan zij benoorden Amersfoort bij de Eem. maar om 4 uur hooren wij dat dit niet waar is. Thans komt het belangrijke bericht, dat Hitler te Berlijn is en de verdediging van Berlijn leidt, en dat het front daar al dwars door de stad gaat. Het kamp Oranienburg is bevrijd ... Men vertelt, dat de Landwacht is opgeheven, dat aan de mannen van de Landwacht de keus is gegeven terug te gaan naar hun familie of naar het Oostfront te gaan. Sommige menschen hebben doodsbleeke landwachts, geheel bepakt, gezien bij het Lyceum van Gunning. Men zegt, dat van de 150 landwachts die in de school dicht bij ons waren, 120 naar hun familie zijn gegaan en 30 naar het front.

Woensdag 25 April 1945. Er is bericht gekomen dat de Britten zullen beginnen met het neerlaten of neergooien van pakken met levensmiddelen op ons land. Zoo de Duitschers willen medewerken tot een billijke verdeeling onder de bewoners, is dit goed; nemen ze echter de levensmiddelen weg ten eigen bate, dan gaan de Britten er toch mee door.

Donderdag 26 April 1945, mooi weer, flauwe WNW koelte, zon, frisch ... Er zijn aanplakbiljetten waarin de Rijkscommissaris de Britsche plannen tot het neerwerpen van voedingsmiddelen verwerpt, er op wijzende, dat zij aan zoo iets niet kunnen medewerken omdat die vliegtuigen evengoed wapens omlaag zouden kunnen werpen en Duitsche versterkingen bespieden enz. De Duitschers willen voedingsmiddelen uit Brabant en andere deelen van het land doen komen... In het algemeen lijken de bezwaren van de Duitschers logisch, of het hun ernst is wat hun voorstel betreft, is twijfelachtig. Vervolgens naar Valtie van Leeuwen, en alweer kom ik op een verjaardag, nu van Willem van Leeuwen en weer zit ik in de gezellige zolderkamer met de ramen open en de zon naar binnen stroomende en krijg ik melkchocolade en een heerlijke pannekoek. Thuisgekomen was het de gewone maaltijd voor hongerlijders en wij met ons drieën. We hadden een lekkere boonensoep. Daarna naar de Spar om het Roode Kruisbrood te halen en peulvruchten en margarine. Vervolgens naar Olga van Lennep om over de moeilijkheid met Emily Cruys te spreken. De buren zijn komen klagen, over al het werk, dat Emily en Frans hun geven. Emily heeft lichamelijke onvolkomenheden waar de meisjes Peper voor worden geroepen en Frans die een onverzadigbare honger heeft, komt bij de buren vragen om eten. De buren denken vermoedelijk: ze hebben familie, laat die voor hen zorgen. De familie die voor hen moet zorgen, zit in Den Haag en zoo rust die plicht nu op ons en heb ik Olga van Lennep gevraagd Dr. Delprat te overtuigen, dat Emily in een rusthuis moet worden opgenomen waar ze goed wordt verpleegd, wat ook erg noodig is voor haar... Ten slotte ga ik naar de Sillem's want Attie, die haar been verloor, is 21 jaar geworden. Ze wordt erg in het zonnetje gezet, heeft prachtige cadeaux gekregen en al moet ze op een houten stompje rondspringen, ze kijkt vroolijk en ik geef haar wat van die Belgische hyacinthen, die de kleur hebben van haar oogen Zoo heb ik dan vandaag heel wat kilometers afgelegd... Hilda heeft vandaag in de Bronckhorststraat een man zien loopen, midden op den weg. die hard schreeuwde en bleef schreeuwen "Ik heb zoo'n honger, ik heb zoo'n honger, wie heeft er een boterham voor mij, wie heeft er een boterham voor mij enz. enz. enz." Men kan er zeker van zijn, dat vele bewoners van de Bronckhorststraat hun hoofden uit de ramen hadden kunnen steken en, volkomen in overeenstemming met de waarheid hadden kunnen roepen "Ik heb zoo'n honger, ik heb zoo'n honger, wie heeft er een boterham voor mij". In '40 zongen de kinderen al:

Ik heb zoo'n trek, ik heb zoo'n trek
In een boterham met spek
(en dan met treurige stem)
Maar 'k krijg 'm niet
'k krijg 'm nooit....

en hoe zijn we sedert dien achteruitgegaan.

Vrijdag 27 April 1945. Bew. lucht, barometer gedaald, stil. Het veld ligt bezaaid met biljetten, die blijkbaar door vliegtuigen zijn neergeworpen. Zij bevatten een boodschap aan de Duitsche soldaten. . . . .. Moeder heeft al 47 inschrijvingen voor den nieuwen cursus aan haar Lyceum en heeft geen plaats meer voor de leerlingen.

Maandag 30 April 1945. Regen, Westen wind ... De voedselvoorziening doormiddel van vliegtuigen is begonnen, echter nog niet te Amsterdam. Er is voedsel neergeworpen op Rotterdam en op Walcheren en wij wachten hier in spanning op de capitulatie van Duitschland. Graaf Bernadotte reist heen en weer van Zweden naar Himmler en terug. Hier is het zeer rustig. Moeder ligt te bed, moet een tijdje uitrusten.

Woensdag 2 Mei 1945. Lichte bewolking, westelijke koelte, zon. Om 9 uur beginnen bommenwerpers te komen, die boven Schiphol stroomen pakjes neerwerpen. Met een bewogen hart gaan we allen naar boven om van de bovenste verdieping bij de van Rees'en het wonderschoone schouwspel te genieten van reusachtige bommenwerpers, die bij groepen van tien uit het Zuidwesten verschijnen en hun last omlaag gooien. Heel klein komen zij aan den gezichtseinde opzetten, ze worden grooter en boven Schiphol gekomen, is het alsof er onder elk vliegtuig iets verstuift. Het zijn de stroomen van pakjes, die zij omlaag gooien. De distributiedienst heeft in opdracht van het gemeentebestuur maatregelen genomen. Er zijn bepaalde terreinen aangewezen waarop de pakjes moeten neerkomen en menschen, die in dienst der Gemeente zijn, rapen ze op en brengen ze op een plaats waar ze worden verzameld. Iedereen, die pakjes vindt op andere plaatsen, is verplicht ze in te leveren. Zijn er pakjes beschadigd en liggen voedingsmiddelen verspreid over het veld, dan mag men er van eten. Onbeschadigde pakken mag men niet open maken. Den heelen dag keken wij en wuifden: wij naar de voedsel brengende vliegtuigen, soms van boven, dan van de brug dicht bij ons huis en ik dacht aan de herders, die luisterden naar de menigte van het hemelsche heerleger, die zeiden: Vrede op aarde onder menschen een welbehagen. De kade is vol menschen, heele scholen hebben de klassen verlaten en scharen zich op de brug bij den Parnassusweg en juichen ... Er is bericht gekomen, dat Hitler dood is, dat hij Admiraal Dönitz tot zijn opvolger heeft benoemd. Op een vergadering van het Zeemanshuis ontmoet ik Tom, die vertelt, dat te Aerdenhout roofpartijen plaatshebben door Duitsche soldaten, dat ze o.a. een aanval hadden gedaan op het huis van de familie van der Stad, waar de Heer van der Stad voet bij stuk had gehouden en de deur niet had geopend. De roovers schoten, wilden f 5000 hebben. Ten slotte wierp van der Stad zijn portefeuille, waarin f 200.-- door het raampje van de deur naar buiten. Er kwam een patrouille op het schieten af, die echter de zaak nog erger maakte door op huizen te gaan schieten o.a. op het huis van een familie dicht bij Tom en op het huis van de Strumphler's ..... Churchill heeft in het Lagerhuis omtrent den oorlog gezegd, dat "the situation in respect of the war is definitively better than 5 years ago" ... . . . Er zijn ernstige moeilijkheden tusschen Britten en Amerikanen en de Russen bijv. over de uitnoodiging aan Argentinië tot de conferentie te San Francisco, de benoeming der regeering van Polen, idem van Oostenrijk. de toekenning van vlootsteunpunten in NederI. Oost Indië. De Duitschers hopen nu zelfs nog op een breuk tusschen Engelschen eh Amerikanen aan een zijde en de Russen aan de andere zijde.

Donderdag 3 Mei 1945. Bewolking, Westenwind, goed weer. Om 9.15 beginnen de bommenwerpers weder te komen in groepen van tien en werpen hun paketten uit. Als ik dit een tijdje heb aangezien ga ik boven tarwe malen en vertelt Ema mij wat de inhoud is van de pakken, die neerkomen, althans van een pak gemerkt V, dat bestemd is voor vijf personen en dat met een parachute neerkwam. Het bevatte onderverdeeld in twee pakken: varkensgehakt met eierdooier, cheese and bacon, oranje marmelade, limonade powder, reepen, 50 sigaretten, boter, biscuits, havermout, zeep, koffie, melk, suiker, W.C. papier en servetjes, kalknorit, vitamine bonbons, lucifers, 2 blikopeners, alles op keurige wijze verpakt ... Vervolgens naar de Holbeinstraat in verband met een pension voor Cateau. Als ik terugkom biedt Moera mij bloempjes aan en vertelt mij, dat zij wegens hongeroedeem van het Zweedsche Roode Kruis heeft gekregen: 3 pond margarine. 4 pond grutten, 2 pond meel, 6 blikken sardines, 1/2 pond smeerkaas. Ze is in de wolken erover. De courant brengt het bericht dat Hitler is gesneuveld bij de verdediging van Berlijn, verder een dagorder van Generaal Blaskowitz, commandant van de vesting Holland aan zijn soldaten: "Met ongebroken wil strijden wij voor Duitschland, voor onze Moeders, vrouwen en kinderen. Commandanten, verzamelt uw manschappen rondom U in den geest van den Führer. Hij is en blijft onze Führer. enz." Van Ema gehoord, dat Berlijn heeft gecapituleerd, Hamburg tot open stad is verklaard en morgen door de geallieerden wordt bezet, Rostock, Lubeck, Warnemünde zijn genomen en dat de troepen in West Oostenrijk en Italië hebben gecapituleerd, 1 miljoen man. Hitler is niet gesneuveld maar op andere wijze om het leven gekomen, Ribbentrop afgezet, vervangen door von Schwerin Krosseck, Laval geïnterneerd in Spanje. Men is vol verbazing als men bedenkt dat de geallieerden zes weken geleden over den Rijn trokken... Ons lot hangt nu af van het besluit van generaal Blaskowitz, namelijk of hij zal capituleeren of vechten. Doet hij het laatste dan blijft er niets van Amsterdam, Haarlem en in het algemeen van ons Land over en wacht ons namelooze ellende...... Moeder blijft nog wat in bed liggen, is wat moe ...

Vrijdag 4 Mei 1945. Bewolkte lucht, stormachtige Zuidwesten wind zeer koud, guur. Gisteren een voordracht bijgewoond bij de dames Diepenbrock van een meneer Baart, naar aanleiding van de voordracht van van Duinkerken over het verschil tusschen het Brabantsche en Hollandsche volkskarakter. De slotsom van zijn voordracht was, dat de Hollander meer abstract is dan de Brabander. Een beschrijving te geven van den Hollander is veel moeilijker dan een beschrijving te geven van den Brabander en Limburger omdat die, Roomsch Katholieken zijnde, veel meer een eenheid vormen, terwijl bij de Hollanders - ik bedoel de Nederlanders boven de rivieren - de verschillen zeer groot zijn. Van Duinkerken gaf in zijn voordracht een aardig beeld van de Brabanders maar toch verkoos ik ten slotte, in weerwil van hun stijfheid, de Hollanders. Van Duinkerken heeft eens van den Hollander gezegd, "de Hollander neemt reeds op 25-jarigen leeftijd de houding aan van het standbeeld, dat, naar hij hoopt, na zijn dood voor hem zal worden opgericht"... Heden een vergadering van het Handelsblad op de Heerengracht bij Bos, hoorde daar, dat Seyss Inquart bij een bespreking met de Canadeezen zou hebben bedongen, dat hij niet voor den Hollandschen rechter zou terecht staan doch als krijgsgevangene naar Engeland gaan. Ik zag op weg naar die vergadering verscheidene uitgehongerde menschen, menschen met een vale gelaatskleur, gescheurde kleeren, een familie van Vader, Moeder en 3 kinderen, die blijkbaar aan een deur wat brood hadden gekregen en dit verdeelden en verslonden ... Voor Cateau is de keuze nu bepaald op het Maria rusthuis een katholieke inrichting in de Koningslaan met achteruitzicht op het Vondelpark. Door medewerking van Dr. van Det hebben we haar daar een kamer met verzorging voor een maand kunnen aanbieden, later zullen we weer zien ..Dr. van Det deelde ons mede, dat, met het oog op haar toestand, verblijf in een rusthuis gewenscht was omdat wij haar niet genoeg verpleging konden geven. Hij raadde het rusthuis in de Koningslaan aan en vond daar plaats voor haar. 's Avonds ongeveer 8 uur werd bekend, dat alle Duitsche troepen in West Nederland, Denemarken, Helgoland en de Friesche eilanden hebben gecapituleerd. Dat gaf een groote opwinding en we staken onze vlag uit om hem even later weer in te halen want de Duitschers schoten op de vlaggen. Verder dronken we onze flesch champagne op, die we den heelen oorlog voor dit doel hadden bewaard.

Zaterdag 5 Mei 1945. Regen. Nu steekt iedereen zijn vlag uit en wacht af wat er zal gebeuren. Wat een gezicht al die vlaggen. Je  begrijpt wat dat een indruk op ons maakte Om kwart over tien komen de vliegtuigen met voedsel...... Maar de Duitschers, al hebben ze dan gecapituleerd, jagen met overvalwagens vol groene politie de menschen op straat uit elkander. De Deutsche Zeitung Ld. Niederländen verkondigt: "Keine Capitulation. Es ist nicht wanr enz." In de Banstraat is geschoten door de Groene Politie Bij de Sillem's is een voedselpakket door het dak in huis op tafel gevallen. Het viel door het zeil, dat nu het gat in het dak nog bedekt ... Een van de voedselrapers, die er van mogen eten als het pakket beschadigd is en de inhoud over het veld ligt, is zich komen melden bij den dokter. Hij voelde zich niet lekker, een raar gevoel in zijn maag. Zoo kwam hij bij Chris Knapper, die bevond dat zijn maag gescheurd was door het vele eten. Chris heeft zijn maag weer gerepareerd. Maurits v. E. vertelde van relletjes op den Dam waar het volk opdrong tot de vroegere Groote Club waarin "Wehrmacht" woont en deze uitschold. Het gevolg was, dat eenige handgranaten werden gegooid door de Duitschers en menschen werden gewond. Hij had geluncht in Savoy, waar bezoekers aardige toespraken hielden. Voor Savoy was een fietsenstalling waarbij een jonge man zat te suffen en te dutten. M. stootte hem aan en zeide: "pas op je honderd fietsen" maar hij gaf nauwelijks antwoord en viel met zijn krukje achterover waarop M. hem hielp op te komen en den indruk kreeg, dat hij dronken was. Van den gerant hoorde hij, dat dit onmogelijk kon. Later werd plotseling om een dokter geroepen en bleek. dat de jonge man gestorven was. Waarschijnlijk was het hier weer een geval van honger...... Engelien is gaan kijken in de stad op haar fiets. Bij de Berlage brug staat een groote menigte te wachten op de komst van de bevrijders. Men zegt dat hun komst nog wat is uitgesteld omdat eerst de landmijnen moeten worden opgeruimd en de bruggen moeten worden ontdaan van de ontploffingsmiddelen, die de! brug moeten opblazen. Maandag komen ze, zegt men... Het is mooi te kijken naar al die met oranje getooide  menschen en kinderen, waarvan sommigen in compleete oranje pakken, en naar al die vroolijke gezichten ... Om 6.30 's avonds landt een Hollandsch vliegtuig op ons veld. Het volk stroomt toe en omringt het. Engelien en later ook Moeder, vergezeld van de kinderen van Eeghen, gingen er heen en zongen mee het Wilhelmus wat heel mooi was en ontroerend voor, ons allen, die vijf jaren in een Duitsche gevangenkooi hadden gezeten. In het vliegtuig zaten twee bekende Hollanders: Hoekstra en Nienhuis of huizen. Engelien volgde met de menigte den vlieger Nienhuis naar een huis in de Patroclesstraat waar een man stond van de B.S. (binnenlandsche strijdkrachten) met een stengun om de menigte op een afstand te houden. De bevrijding, die er nu is, al zijn wij feitelijk nog onder de macht der Duitschers, is een dubbele bevrijding voor onze bovenburen. Piet en Amelie Gouda, want zij is Joodsch, heet Elzbacher. Al die vijf jaren hebben zij ernstig gevaar geloopen te worden ontdekt of verraden, bijvoorbeeld door een dienstbode of ander mensch met wie men ongenoegen had gehad, die dan door wraakzucht gedreven, gepaard aan een gebrekkige ontwikkeling, overgingen tot zoo een laaghartige daad. Dit is dikwijls voorgekomen. Amelie liep altijd, ook nadat de Davidster werd ingevoerd, zonder ster op straat evenals haar gehuwde zuster Bedette. Ze had natuurlijk valsche papieren, die op bijzonder zorgvuldige wijze door ondergrondsche werkers werden vervaardigd. Ze ging op reis als er aanleiding toe was, wat niet dikwijls het geval was, bezocht avondjes zooals voordrachten van ondergedoken kunstenaars, die uiteraard niet toegestaan waren en kwam dan wel eens in moeilijkheden als er een inval van politie plaatshad maar ze glipte er doorheen. Daarbij was ze een voorbeeldige huismoeder voor  haar man en drie kinderen. Soms dreigden zeer ernstige gevaren bijvoorbeeld sterilisatie en dan waren wij erg bezorgd voor het tweetal en hun aardige kinderen maar Amelie heeft een temperament dat er tegen kan en bleef, voortdurend hard werkende en haar huis en kinderen met groote zorg verplegende, altijd kalm, althans naar het scheen. Haar Moeder, ondergedoken in den Haag, heeft, toen zij was ontdekt en gevangengenomen, een eind aan haar leven gemaakt en men kan haar dat niet kwalijk nemen. Onder ons woont Mevrouw Kramers, gescheiden vrouw van een dominee, een zeer actief en moedig mensch, die zeer veel deed voor Joden en voor kinderen en die ook een ondergedoken Czechischen Professor, genaamd Fischer huisvestte. Ook woonde daar Mevrouw Bokrna, die ons dikwijls kwam bezoeken. Al lang vermoedden wij, dat zij onder een gefingeerden naam leefde maar als ze vertelde dat ze te Breda woonde in een groot huis en dat haar man een beroemd medicus was en weet ik wat aL meer, dan geloofden wij dat, totdat ze zich nu plotseling ontpopte als de echtgenoote van een Joodsch tandarts van Turksche nationaliteit of afkomst, genaamd Mussav (een verbastering van Mustapha) , met wien zij gedurende elf maanden ondergedoken was geweest bij Addie Kramers. Den man zagen wij nooit en hoe hij zich steeds verborgen heeft gehouden als men denkt aan de beperkte afmetingen van de flat, is onbegrijpelijk en dat elf maanden lang. En dan nog die Professor. Deze had vroeger met een gezelschap van een vijftal anderen, een poging gedaan naar Engeland te ontkomen doormiddel van een vliegtuig. Gebrekkige organisatie of voorbereiding maakte dat hun voornemen bekend werd en zoo werden zij, behalve de Professor ingerekend. Deze kroop in een aardappelkist, werkte zich daaronder d.w.z. onder de aardappels en zoo kwam het, dat hoewel ze tweemaal kwamen kijken, zij hem niet vonden. En nu is hij dus bevrijd en kan hij misschien weldra naar zijn vrouwen kinderen te Brno terugkeeren. Hij gaf wel eens colleges voor liefhebbers over Plato bijvoorbeeld en ik luisterde ook een tijdje naar hem, echter niet met veel profijt, aangezien hij een spraakgebrek had en ik hardhoorig ben. Had ik gehoord wat hij zeide, dan had ik het misschien niet begrepen ... Behalve Minnie Bokrna, alias Blijdenstein, alias Mussav, haar Turkschen man en de professor was de flat van Addie een toevluchtsoord voor allerlei ondergedoken menschen meest Joden maar ook ontmoette ik daar communisten, altijd natuurlijk onder valsche namen en menschen van de verzetsbeweging en Addie deed bovendien nog veel voor kinderen en zoo is het dat zij wel een plaatsje in ons hart heeft gekregen ... Vele malen waren wij bij haar 's avonds en vergastte zij ons op genotmiddelen, vervaardigd van pulp van suikerbieten of andere ersatzmiddelen, dingen, die we heerlijk vonden maar waarvoor we waarschijnlijk later den neus zullen optrekken. Maar waar was toen op al die avonden en middagen de Turk Mussav. Dit blijft een raadsel .. Minniè Bokma was, voordat ze bij Addie kwam met haar man ondergedoken geweest in de Chopinstraat. Daar hadden ze een schuilplaats waarvoor ze eerst in een kast moesten kruipen. Door het wegnemen van het achterschot van de kast kwamen ze in een ruimte van 2 x 3 meter waarin ze zich moesten verbergen, soms met hun drieën want ze hadden toen hun dochter ook bij zich. Hun dochter, die 20 jaar is, is nu te Leeuwarden en was verloofd met een jongen man, die Zwart heette en die te Oldenzaal verbonden was aan een textielfabriek. Hij werd, toen te Oldenzaal kabels waren doorgesneden, naar Duitschland gevoerd en daar door de Duitschers doodgeschoten. Zijn verloofde gelooft nog altijd, dat hij leeft maar Mussav heeft zijn doodsbericht ontvangen. Die Mussav heeft een intelligent, aardig, echt Turksch gezicht. ..

Zondag 6 Mei 1945. Stijve koelte uit het Westen. Er staat veel water in het kanaal. Er landden weder twee vliegtuigen op het veld en binnenlandsche strijdkrachten van de verzetsbeweging gingen erheen, flinke kerels met helmen en stenguns... Heentie komt ons bezoeken en vertelt, dat Menso Boissevain weer is ondergedoken want de plaats vlak bij hun huis waar op 26 October 1944 29 menschen zijn doodgeschoten is nu bedekt met bloemen. Lies, zijn vrouw, heeft daar veel aan gewerkt wat werd opgemerkt door de Duitsche Politie. "Immer wieder dieselbe" hadden ze gezegd en toen vond Menso het maar beter weder te verdwijnen. "Wij leven op een vulkaan" heeft de nieuwe waarnemend Burgemeester Feike de Boer gezegd. Hij heeft dadelijk na de capitulatie den door de Duitschers aangestelden Burgemeester Voûte, die ook zeeofficier is geweest, evenals de Boer, vervangen. Een Raad van zeven vooraanstaande Amsterdammers staat hem terzijde. Al geruimen tijd geleden was hij voor deze post aangewezen maar dat was een geheim, al wisten velen het ... Heentie vertelde nog, dat te Amstelveen zestig meisjes, die met Duitsche soldaten vriendelijken omgang hiadden door de bevolking met een tondeuse in het openbaar van hun lokken waren ontdaan, die onder de menigte werden gegooid. Als het meisje kaal was werd het den volke getoond. NSBers werden gehoond, bij een hunner werden de ruiten ingegooid...... Seyss Inquart had gehoopt, evenals Wilhelm II op een kasteel in Nederland te kunnen blijven wonen, onder Nederlandsche bewaking, maar dit is niet toegestaan, hij staat op de lijst der oorlogsmisdadigers... Toen we vrij werden bleek, dat Engelien al geruimen tijd connecties had met de illegale beweging, waaromtrent we wel eenig vermoeden hadden, en dat zij aan illegale werkers onderdak verstrekte. Terwijl zij bij ons woonde, sliepen zij in haar slaapkamer in de Vossiusstraat. Ze kreeg nu, bij het scheiden van de markt een geschenk in den vorm van kaas en meel, ik geloof 1 kilo kaas en 10 kilo tarwemeel.. Vele menschen komen ons gelukwenschen en we geven brieven en briefkaarten mede aan vliegtuigen die op ons veld dalen en daarvan vertrekken ... We mogen nu tot 9 uur 's avonds op straat zijn maar velen blijven langer buiten.

Maandag 7 Mei 1945. Veel warmer, zomerweer, zon. We gaan s morgens wandelen om wat van de beweging te zien. Eerst naar het Montessori Lyceum waar Moeder een toespraak houdt tot leeraren en leeraressen en de rectrix tot de leerlingen. Ze maakt tevens bekend, dat Mejuffrouw Barth sedert Februari Mevrouw Hupka heet, zijnde zij toen clandestien door Ds. Buskes in den huwelijken staat verbonden met Felix Hupka. Daarna loopen wij door de rijk met vlaggen versie'rd, de straten en kijken naar al die blijde menschen en kinderen, allen op de eene of andere wijze met oranje of de nationale kleuren getooid. Daartusschen bewegen zich, als contrast, aanvalswagens van de Duitschers, bemand met grimmige Duitsche soldaten, die het geweer in den aanslag houden en de mitrailleur klaar om te schieten. Ook flinke jongens van de verzetsbeweging zien wij, in overalls met helmen en stenguns. Het is dus wel waar, wat de burgemeester zeide over die vulkaan waar we nog op zouden leven. We gaan eerst naar Tine den Tex. die ons wijn geeft en daarna naar Marthe Voorhoeve, die we gelukwenschen en omhelzen en die ons verrukkelijke thee geeft met veel suiker. We eten daar onze boterhammen op. Daar is ook Jan Voorhoeve, haar neef, die zoo blij is, verlost te zijn uit zijn kooi van onderduiker. Jaren lang kwam hij niet op straat. En dan hooren we bij de familie Meyer, die in ons oude huis in de Bronckhorststraat woont, dat nog aan ons toebehoort, van Tom en Engelien, die daar komen over het ongeluk dat Hilda van Marle, onze kleindochter heeft getroffen. Tom is er speciaal voor van Aerdenhout gekomen om het ons te vertellen. Hilda was op Vrijdagavond toen de eerste berichten omtrent de capitulatie der Duitschers doorkwamen, naar een bevrijdingsfeestje gegaan, dat op straat zou plaatshebben met een vreugdevuur en veel enthousiasme en vandaar terugkeerende met eenige anderen, had zij zich niet gestoord aan de bevelen om te stoppen van een Duitsche post, die, na driemaal in de lucht te hebben geschoten, ten slotte raakschoot, waarop ze door de Duitschers werd opgepakt en naar Cariool werd gebracht. Cariool is het groote huis van Bunge, dat als ziekenhuis is ingericht. Ten slotte kwam zij in het St. Elisabethsziekenhuis te Haarlem. Gelukkig is het slechts een vleesch wond, maar een kaakspecialist zal dit nog eens onderzoeken . Er is door de Duitschers geschoten op een menigte van menschen op den Dam. Maurits v. Eeghen vertelde mij, dat hij had gehoord, dat de B.S. (binnenlandsche strijdkrachten) op den Dam. de groote Club, waar zich Duitsche soldaten bevonden, hadden willen binnengaan, waarop de Duitschers dit hadden willen beletten door te schieten. Dat daarop gedurende ongeveer een minuut geschoten was en intusschen een paniek was ontstaan onder de menigte waardoor een veertigtal menschen waren gewond . Het is heerlijk zacht weer. Men zegt, dat de geallieerden morgen komen. Het is heerlijk zacht weer. 's Avonds Watse Ruitinga en Sonia ontmoet, die vertelt dat de paniek op den Dam ook wel moet worden geweten aan onvoorzichtigheid van de B.S. waaronder vele jonge menschen zijn.

Dinsdag 8 Mei 1945, heerlijk zomerweer, wind NO, flauwe koelte. Na het ontbijt met Engelien de stad ingeloopen om het binnentrekken van het Canadeesche leger te zien. Er is een aardige drukte op straat en weldra zien wij auto's met Canadeezen er in maar met veel meer Amsterdamsche meisjes en jongens beladen, later grootere motorwagens weder met Canadeezen maar met nog veel meer jongens en meisjes in vroolijke stemming. Men zegt, dat dit patrouilles zijn en niet het hoofdleger. Moeder bracht intusschen Cateau naar haar rusthuis, waar ze een aardige kamer heeft. De directrice is een vriendelijke dame. Wij ontmoetten haar weder bij Tine den Tex waar we koffiedronken en veel praatjes hoorden over de verwachte komst van het hoofdleger. Daarna naar de Apollolaan waar we op het muurtje klommen van een van die door de Duitschers verbrande huizen. Ik zat naast een intelligente dame, die ik tracteerde op een stuk scheepsbeschuit en Taudin Chabot, die voorbij komt vertelt, dat het hoofdleger pas morgen komt. Maar intusschen komen er groote Canadeesche tanks voorbij die volkomen onder de Amsterdamsche jeugd zitten. Ik had mij het binnentrekken van een leger geheel anders voorgesteld. Op den terugweg zien wij Annemie Boissevain, die kort geleden uit de gevangenis is ontslagen. Zondag werd ze ontslagen en kwam met een auto van Scheveningen. Romee, Lies en Mia zijn ook ontslagen... Iedereen is in een vroolijke stemming. De bakker op dep hoek van de Minervalaan en Euterpestraat heeft, uit louter vreugde op zijn deur de bekendmaking gehecht: "Gesloten wegens dronkenschap".

Woensdag 9 Mei 1945. Warm zomerweer, Oostelijke wind. Tracteerde op aardbeien, 1 pond voor f 25,-. Heden kwam de hoofdmacht. Ik had me voorgesteld een vormelijke entree met een muziekcorps met groote trommen, een imposanten tamboer majoor en misschien een geit of hert voorop en gebruinde soldaten maar zag weer hetzelfde vertoon van trucks en wagens met Amsterdamsche jeugd. Ik heb er nu genoeg van... Er is een cordon om de stad om het vluchten van NSBers te beletten. Madelon Smith, die ons bezoekt wil naar buiten en denkt wel door het cordon te komen omdat ze als aanbeveling heeft een ontslagbrief uit de gevangenis. 's Avonds stopten twee motorfietsen voor ons huis. Van een van die twee stapte een in bruin uniform gekleed man. Ik dacht eerst aan een Canadees maar zag plotseling dat het Frans was in de uniform van het Nederlandsche leger. Dat was een blij weerzien van Engelien. En een van de eerste dingen, die hij vertelde, was, dat hij jou te Tilburg had ontmoet. Daar je nu dus niet meer ver weg bent eindig ik dezen brief. die op 4 September 1944 is begonnen en die langer is geworden dan de oorspronkelijke opzet was.

Hartelijke groeten van ons allen

Vader.