Uranische Vijfster, Nieuwsbrief nummer 37
Baarn, maandag 10 april 2006
Stichting Democratisering Wetenschap en Astrologie

De transformatie van het vrouwbeeld (deel 2)

9. De transformatie van de symboliek van het matriarchaat naar het patriarchaat.

Heel duidelijk is aan de symboliek te zien hoe het matriarchaat werd vervangen door het patriarchaat.  Het beste voorbeeld is de rol die de slang of draak speelt en van een heilig symbool ten tijde van het matriarchaat wordt veranderd in symbool van de duivel, die te vuur en te zwaard moet worden bestreden.

Het symbool van de slang of de draak 

Figuur 1 Slangengodin van Kreta

De slang is in vroegere tijden een zeer krachtig symbool geweest .Het was het meest verspreide symbool voor de Godin.. De slang staat voor de regeneratie vanwege het feit dat zij haar huid steeds kan vernieuwen.  De slang werd daardoor ook gezien als het aardse equivalent van de Maan. Beide kunnen hun huid of vorm vernieuwen. De spiraalvorm waarin ze zich oprolt komt ook veel voor in de natuur. Van ons DNA tot de spiraalnevels van het universum. Hierdoor wordt de slang ook in verband gebracht met de hoorns van een ram. De spiraal wordt soms met tegengestelde windingen weergegeven, het symbool van geboorte en wedergeboorte. Evenals het labyrint met zijn naar binnen en naar buiten gerichte windingen.

Figuur 2. Vergelijking van een spiraalvormig opgerolde slang met de ramhoorns

De slang is een mysterieus, koudbloedig dier, geen haren, gespleten tong en penis,  beweegt zich snel en geluidloos. Soms kan hij rechtop staan Vandaar de gelijkenis met een staaf. We vinden dit ook terug in het teken van de medici, de Aesculaap of de staf van Hermes  (Caduceus). Het gif van de slang  kan zowel genezend als dodend zijn  Ten tijde van het matriarchaat werd  de slang niet gezien als een dier waarvoor men bang was. Tijdens het patriarchaat veranderde het oorspronkelijk heilige symbool van de slang in ware monsters, die door de zowel de Goden als helden moesten worden vernietigd. (Het Griekse woord Drakon betekent slang). De sagen uit Griekenland zijn hiervan de meest treffende voorbeelden. Het is zeer interessant hoe de transformatie van de symboliek van het matriarchaat in het patriarchaat plaatsvindt. We zullen de symboliek van de slang of draak zoals die in verschillende landen en culturen wordt gezien, nader onder de loep nemen.

Egypte

Een heel oud slangenmotief is de slang die in zijn eigen staart bijt.. Men neemt aan dat dit symbool voor het eerst opduikt in het oude Egypte rond 3600 jaar geleden. Vanuit Egypte werd het overgebracht naar de Foeniciërs en vandaar naar de Griekse filosofen die het de naam Ouroboros gaf, wat betekent slangen verslinder. Het symboliseert de cyclische gang van de natuur  van de schepping en de destructie, leven en dood, de eeuwige cyclus van vernieuwing. In de vorm van een acht wil het aangeven dat onder en boven met elkaar verbonden zijn (as above, so below). Deze zin is gevonden op de Smaragden Tafel, naar verluidt geschreven door de mythische Hermes Trismegistus. De tweede zin luidt:"That which is above is from that which is below, and that which is below is from that which is above, working the miracles of one". Op de tafel is een tekst bestemd voor alchemisten. Het is niet bekend wanneer de tekst is geschreven, in de oudheid of in de  middeleeuwen?

Figuur 3. Ouroboros, de slang die in zijn eigen staart bijt . In de achtvorm: Zo boven zo beneden

Uraeus

In het oude Egypte speelt de slang een heel belangrijke rol, de vruchtbaarheid, de geboorte, de dood en de onderwereld. In de Egyptische hiëroglyfe van het woord Godin is het beeld van een cobra. De oudste godin Neith, die het eeuwige vrouwelijke principe van het leven voorstelt, wordt afgebeeld als een slang. Het hoofd van de Godin Isis draagt een smalle kroon van slangen. 

Figuur 4. Ramses II met de Ureaus op zijn voorhoofd

Een cobra op het voorhoofd van een koning moet de koning beschermen voor destructieve krachten. De cobra moet dan vuur spugen.  Hij vertegenwoordigt de godin Wedjat .Volgens de legende is Isis de eerste die de Uraeus heeft geschapen door het stof  van de aarde te mengen met het spuug van de Zonnegod..

Apophis

In het patriarchale oude Egypte was de slang Apophis de grote tegenstander van de Zonnegod Re. Het was de belichaming van de duisternis en de duivel. Zij probeerde steeds de Zonnegod Re te beletten zijn reis langs de hemel te stoppen. De slang woonde onder de oppervlakte van de Nijl. Op bewolkte dagen waren de Egyptenaren  bang dat Apophis zou overwinnen en brachten extra offers naar hun tempels. Er zijn ook teksten gevonden die  rituelen beschrijven hoe Apophis vernietigd zou moeten worden.

Figuur 5. De zonnegod Re is, in de vorm van een kat, symbolisch bezig  om de slang Aphophis door midden te snijden ( 2300 jaar geleden) 

Mesopotamië

De Babyloniërs vereerden de godin Tiamat, zij was de oeroceaan waaruit alles ontstond. Deze oceaan was rood gekleurd, de kleur van het menstruele bloed waaruit al het leven werd geboren (de Rode Zee). Het woord diameter  komt van het woord Tiamat, het splijt de cirkel in tweeën. Zij vertegenwoordigt de duisternis, de chaos. In de bijbel vinden we Tiamat terug in het Hebreeuwse woord Tehom wat diepte betekent. De patriarchale schrijvers van de  Genesis hebben niet beseft dat het woord duisternis Genesis 1:2 overeenkomt met de baarmoeder  van het leven op aarde. Ook de zondvloed ten tijde van Noach is een verwijzing naar de oeroceaan. Toen het lichaam van Tiamat openspleet kwam het licht in de duisternis en werden hemel en aarde tegelijkertijd geschapen.

Figuur 6. Marduk achtervolgt Tiamat  met het doel om haar te vermoorden

Maar dan komt haar nazaat Marduk ten tonele. Zijn moord op Tiamat staat beschreven op de vierde tafel van de 7 kleitabletten van het Babylonische gedicht Enuma Elish. Deze stammen uit de 12e eeuw v.Chr. Op 6 tabletten staat zijn schepping beschreven, terwijl op het zevende tablet hij zijn schepping bezingt. De bijbel heeft deze 7 dagen overgenomen. Genesis 2:2: " Op de zevende dag had God zijn werk voltooid, op die dag rustte hij van het werk dat hij gedaan had". De oermoeder Tiamat wordt  nu voorgesteld als een monster  Marduk splijt haar door midden waardoor de hemel boven en de aarde eronder ontstonden. Het is nu een geheel ander soort schepping. In de matriarchale tijd kwam de schepping uit de moedergodin voort, terwijl in de patriarchale periode de schepping niet meer vanuit de god komt, maar los daarvan komt te staan. God wordt de heerser over zijn schepping.

Figuur 7. Gedeelte van het Babylonische gedicht Enuma Elish op 7 kleitabletten

In de epos krijgt de held Gilgamesh een plant die de mens onsterfelijk kan maken . De plant wordt door een slang van hem gestolen, waardoor de mensen sterfelijk worden. God zegt dat de slang, vanwege zijn duivelse woorden voortaan geen oprechte positie meer mag innemen maar alleen over de grond zich mag voortbewegen.

Anatolië (Turkije)

Figuur 8. De weergod Teshub doodt de draak Illuyankas De god komt met een speer om de draak te doden. Vlammen stijgen op van de draak (Bas reliëf van Malatay.1050-850 v Chr)

Teshub was de stormgod van de Hittieten en werd  gezien als de god die aan het hoofd van hun godenwereld stond. De draak Illuyankas neemt van Teshub  de ogen en het hart af. De stormgod trouwt met een sterfelijke vrouw. Hun zoon wordt uitgehuwlijkt aan de dochter van Illuyankas. De stormgod weet via zijn zoon zijn ogen en hart weer terug te krijgen en valt opnieuw de draak aan. Zijn zoon kiest echter de zijde van Illuyankas en daarom doodt de stormgod zowel de draak als zijn zoon..(De Hittieten (of Hittieten) waren een antiek volk, dat een Indo-europese taal sprak en een koninkrijk stichtte rond de stad Hattusa (het tegenwoordige Bogazköy in Noord-centraal Turkije)

Griekenland

Eurynome en de slang Ophion

Een oude pelagische mythe verhaalt over de Godin van alles, Eurynome, die uit de chaos is voortgekomen tijdens haar wilde dans. Zij wordt door de Noordenwind bevrucht, baart een slang die ze Ophion noemt. Hij copuleert met haar, waarna Eurynome de vorm aanneemt van een duif en een universeel ei legt, waar alles uit is voortgekomen: zon, maan planeten, sterren, aarde en alle levende wezens. Maar toen de slang zei dat hij de schepping had gemaakt, verbrijzelde de godin met haar hiel zijn kop. Dit vinden we ook weer terug in Genesis 3:15: "Vijandschap sticht ik tussen jou en de vrouw, tussen jouw nageslacht en het hare, zij verbrijzelt je kop, je bijt hem in de hiel". De slang staat symbool voor geboorte, dood en wedergeboorte.

Figuur 11. Ophion en het ei

Hieronder volgen enkele Griekse sagen, die een goede weerslag zijn van de tijd waar alle vroegere symbolen, die heilig waren ten tijde van het matriarchaat, moeten worden vernietigd.

Zeus doodt  de draak Typhon

Om zich te wreken op de vernietiging door Zeus van haar kinderen, baarde Gaia Typhon, het grootste monster dat ooit  was geboren   Er ontstond een hevige strijd tussen Typhon en Zeus. Typhon was er bijna in geslaagd Zeus te onttronen, maar uiteindelijk wist de oppergod dit angstaanjagende schepsel te bedelven onder de Etna, waaruit men zijn vurige adem kon zien ontsnappen.

Figuur 12. Zeus levert strijd met de verschrikkelijke demon Typhon, gestuurd door Gaia om de dood van haar kinderen te wreken. (Macedonische waterkruik. 540-530 v.Chr).

Apollo doodt Python

Figuur 13. Apollo doodt de slang Python (gravure van Hendrick Goltzius 1558-1617)

Het orakel van Delphi wordt steeds in verband gebracht met de God Apollo, die de  monsterachtige slang Python had gedood  en zich meester had gemaakt van het orakel van Delphi. Onder de tempel was een grote kloof in de grond, waaruit allerlei dampen opstegen. Boven de kloof hing een stoeltje waarop een priesteres zat, de Pythia. Zij werd bedwelmd door de dampen, waardoor ze een vreemde taal ging uitslaan. Maar men vergeet er bij te zeggen dat voor het patriarchaat de slang Python de bezitter was van Delphi. De slang was gemaakt van modder en slijm door Moeder Aarde, Gaia en werd geroemd door zijn of haar profetische uitspraken.

Kort geleden heeft de geoloog Jelle de Boer de samenstelling  van de bedwelmende dampen kunnen opsporen. Het blijkt te bestaan uit het gas etheen dat de werking heeft van lachgas. Onder de tempel zit een warmtehaard. De grond in Delphi bestaat uit een dikke laag kleisteen, die voor een vijfde deel uit bitumen bestaat. Bitumen is als het ware aardolie in vaste vorm, het bestaat uit koolwaterstoffen. En tenslotte waren er de scheuren en poriën, die het mogelijk maakten dat het etheen kon opstijgen. Op de plek waar het gas naar bovenkwam, plaatsten de Grieken een steen in de vorm van een navel, de omphalus. Daarmee gaven ze aan dat ze Delphi als het middelpunt van de wereld beschouwden. Als de Pythia de navelsteen weghaalde, hoopte het etheen zich in haar kleine kamertje op en raakte zij erdoor bedwelmd. Volgens de overleveringen deed zij dat ongeveer één keer per maand.

Perseus doodt het monster Ketos

Figuur 14. Perseus doodt het monster Ketos

De koningsdochter  Andromeda was naakt vastgebonden op een rots om te worden geofferd aan het zeemonster Ketos. Perseus zoon van Zeus zag vanuit de lucht  haar ongelukkige positie. Hij wilde Andromeda wel redden op voorwaarde, dat hij haar hand mocht hebben. Haar ouders Koning Kepheus en koningin Kassiopeia stemden toe. Hij wist het monster te doden en werd de schone Andromeda gered. Nog steeds kunnen we de sterrenbeelden van Ketos, Perseus, Kepheus en Kassiopeia aan de hemel zien 
 

Figuur 15. Kadmus doodt de  draak die de grot van Ares bewaakte.

Zeus in de gedaante van een stier had Europa de dochter van Koning Agenor ontvoerd. De Koning gaf zijn zoons de opdracht om haar te vinden. Een van de zoons Kadmos kreeg van het orakel van Delphi de priesteres Pythia de raad om zijn zoektocht op te geven en in plaats daarvan een koe te volgen en een stad te stichten op de plaats waar die koe van uitputting  zou neerstorten. Toen dat eindelijk zo gebeurde wilde hij de koe aan Athene offeren. Hij gaf opdracht aan zijn makkers om water te halen van de bron. Zij werden door het reusachtige monster, die de bron bewaakte gedood. Kadmos nam wraak en doodde het monster. Ares eiste wraak voor de dood van zijn dieren. Door de goddelijke rechtbank werd Kadmos veroordeeld om een Grootjaar zijn slaaf te zijn.

Perseus onthoofdt Medusa

Figuur 16. Perseus onthoofdt Medusa

Er  worden vele godinnen afgebeeld met slangen in plaats van hun hoofdhaar. Denk maar aan het hoofd van Medusa. Vroeger het doodsaspect van de Maangodin. In de  patriarchale tijd omgevormd tot een monster, een schrikbeeld voor mannen. Een blik van haar deed een man verstenen. Het was de Griekse held Perseus, die haar hoofd wist af te slaan.

Hercules doodt Hydra

Figuur 17. Herakles doodt de 9 koppige slang Hydra

Herakles trouwde met Megara, de dochter van Koning Creon en kreeg met haar een aantal kinderen. Zeus had voor de zoveelste keer ontrouw gepleegd en Hercules werd geboren uit de liefde van Zeus en Alcmene. Hera zocht wraak en wist er voor te zorgen dat Herakles werd getroffen door een vlaag van waanzin. Hij vermoordde zijn vrouw en zijn kinderen. Om zichzelf te redden van de wraakgodinnen moest hij in dienst treden van koning Eurystheus van Mykene en alle taken te verrichten die hij opgedragen kreeg. In opdracht van Eurystheus moest Herakles 12 onmenselijk zware werken verrichten. Een van de 12 opdrachten die Herakles moest volbrengen was het doden van de Hydra van Lema, een negenkoppige waterslang waarvan een hoofd onsterfelijk was. Het dier was zo giftig dat alleen zijn adem of de lucht van zijn sporen dodelijk kon zijn. Steeds wanneer er een kop er was afgeslagen groeiden  twee of drie ervoor in de plaats. Een enorme krab kwam aangeschuifeld om Hydra te redden en beet Herakles in zijn voet . Herakles verpletterde de krab en schreeuwde om hulp. Die kreeg hij van Iolaos  Het lukt Herakles eindelijk om het onsterfelijke hoofd met een gekromd zwaard af te hakken. Herakles begroef de nog steeds sissende kop onder een steen. Hij doopte zijn pijlen in de gal van het monster. Hera beloonde de krab door zijn beeltenis tussen de twaalf tekens van de dierenriem te plaatsen.

Herakles doodt Ladon de bewaker van de gouden appels van Hera

Figuur 18. Herakles doodt het monster Ladon, die de boom met de gouden appels van Hera bewaakt in de tuin van de Hesperiden

Een van de twaalfwerken die Herakles moest volbrengen  was om de gouden appels van Hera uit de tuin van de Hesperiden te stelen. De appels werden bewaakt door drie vrouwen en het monster Ladon. De draak sliep nooit en kon zelfs praten. Herakles wist hem te doden en de appels te stelen

Iason doodt de draak die het gulden vlies bewaakte

J

Figuur 19. Iason doodt de draak die het gulden vlies bewaakt

Het gulden vlies werd bewaakt door een weerzinwekkende onsterfelijke draak met duizenden schubben, geboren uit het bloed van  Typhon. Iason de Argonaut weet met hulp van Medeia, dochter van koning Aeites het gulden vlies  te bemachtigen. Zij weet de draak in slaap te krijgen door het zingen van een liedje  en door het toedienen van slaapverwekkende druppels in zijn ogen. Zo konden Iason en Medeia er met het gulden vlies van door gaan.

Palestina

Eva en de slang

De verhalen van Adam en Eva in Genesis I en 2 staat in schril contrast met elkaar .In Genesis 1 is de volgorde van de schepping: water, land, vogels, dieren en tenslotte man en vrouw zonder nadere condities. In Genesis 2 is het heel anders, het land komt eerst, daarna het water (water staat symbool voor de vrouw en de vloeistof in de baarmoeder). Eva wordt niet tegelijkertijd met de man geschapen maar zij wordt gemaakt uit een rib van de man. (Sumerische godinnen maakten kinderen van de botten van de moeders ribben). Vernederend om te zien dat Eva niet op een normale wijze door God wordt geschapen net zoals alle andere dieren. (Denk maar aan Athena die uit het hoofd van Zeus komt of Dionysis uit de dij van Zeus).

Figuur 20. Adam en Eva worden verstoten uit het paradijs. Eva krijgt daarvan de schuld doordat ze naar de slang heeft geluisterd. (schilderij van Michelangelo)

De slang praat alleen maar tegen Eva en niet tegen Adam, omdat de schuld alleen bij Eva komt te liggen. Het is de eerste keer in de geschiedenis dat een vijandschap ontstaat tussen de slang en de vrouw. Vroeger dachten de vrouwen dat als ze een slangenhuid op de buik bonden het een makkelijke bevalling zou worden en het ook beschermde tegen ongelukken bij de bevalling. We zien de slangengordels ook terug in vele beeldjes van Godinnen. Tussen de slang en de vrouw bestaat een sterke band door de gelijkenis van het vernieuwen van de huid en het vernieuwen van de baarmoeder door de menstruatie. Toch vinden we in het Oude Testament sporen terug waar Eva niet slecht vanaf komt. Genesis 3:20: "De mens noemde zijn vrouw Eva; zij is de moeder van alle levenden geworden". In het Hebreeuws is Eva Hawwah, dit is ook het Semitische woord voor slang. In Genesis 3:14 wordt de slang door God zwaar gestraft omdat hij Eva had verleid : "Vervloekt ben jij dat je dit hebt gedaan, het vee zal je voortaan mijden, wilde dieren wenden zich af; op je buik zul je kruipen en stof zul je eten, je hele leven lang. Vijandschap sticht ik tussen jou en de vrouw tussen jouw nageslacht en het hare, zij verbrijzelen je kop, jij bijt hen in de hiel". Maar ook wijsheid wordt aan de slang toegedicht en in de Bijbel kan de slang zelfs praten. De volgende bijbelteksten wijzen op de sluw- en slimheid: Genesis 3: 1 "Van alle in het wild levende dieren die God , de Heer gemaakt had was de slang het sluwst". Mattheus 10:16  Bedenk wel, ik zend jullie als schapen onder de wolven. Wees dus scherpzinnig als een slang, maar behoud de onschuld van een duif".

Mozes en de koperen slang

In het hoofdstuk Numeri 21: 8-9 zegt God tegen Mozes: "Laat een slang maken en bevestig die op een staak. Iedereen die gebeten is  en daarnaar kijkt, blijft in leven. Mozes liet een koperen slang maken en bevestigde die op een staak. En iedereen die door een slang gebeten was en op keek naar de koperen slang, bleef in leven".. De slang heeft hier dus nog een helende werking.

Figuur 21. Mozes zet een slang op een staak (schilderij Sébastien Bourdon 1616-1671)

Later liet Hizkia, koning van Juda alle tekenen, die aan de vroegere tijden deden denken, verwijderen.. 2 Koningen 18: 4  "Hij verwijderde de offerplaatsen, verbrijzelde de gewijde stenen, haalde de Asjerapalen omver en sloeg de koperen slang die Mozes gemaakt had aan stukken".  .

Leviatan

In het boek Openbaring van Johannes (12: 7-9) voert de aartsengel Sint Michaël een oorlog tegen de draak. Zo staat er geschreven: "Toen brak er oorlog uit in de hemel. Michaël en zijn engelen bonden de strijd aan met de draak. De draak en zijn engelen  boden weerstand maar werden verslagen; sindsdien is er voor hen in de hemel geen plaats meer. De grote draak werd op de aarde gegooid. Hij is de slang van weleer, die duivel en Satan wordt genoemd en de hele wereld misleidt. Samen met zijn engelen werd hij op de aarde gegooid".

Frankrijk

Santa Martha doodt het monster Tarasque

Figuur 24. Santa Martha leidt het monster Tarasque naar het dorp waar het door de inwoners wordt gedood.

Lang geleden leefde een groot monster, die uit de zee oprees en de Rhône rivier als haar nieuwe huis koos. Het was een vrouwelijke draak half zoogdier half vis, Ze was groter dan twaalf olifanten en haar tanden waren als zwaarden en haar huid als ijzer. Haar vader was het zeemonster Leviatan. Haar naam was Tarasque. Overal waar ze kwam bracht ze dood en vernieling . Helden die haar probeerden te doden moesten het loodje leggen. Toen Santa Martha, zuster van Lazarus en Miriam, van het beest hoorde ging  ze naar Nerluc waar het beest woonde. Ongewapend, blootsvoets, met een kan vol heilig water, slaagde ze erin het monster te vangen. Deze ging gedwee mee naar het dorp, waar de inwoners het monster doodden. 

Noorwegen

God Thor doodt de Midgard slang

Figuur 25. De God Thor slaat de Midgard slang met een hamer dood

God Thor ging vissen met de reus Hymir. Ze kregen ruzie. Hymir weigerde Thor van aas te voorzien. Daarop sneed Thor het hoofd van de grootste os van Hymir af en gebruikte dit als aas. Hymir waarschuwde Thor, dat hij niet verder moest roeien, want verder in zee was er de gevreesde slang Jörmungandr (ook wel Midgard slang genoemd). Het was een slang die zo groot werd, dat hij de wereld kon omspannen. Thor is er toch in geslaagd de slang te vangen en heeft hem met een hamer dood geslagen, maar de slang wist de vislijn door te bijten en zonk weg in de diepe oceaan.

St Patrick

Figuur 26 Sint Patrick met zijn slangen

Sint Patrick leefde van 387 tot 493 AD. De legende zegt dat hij gezorgd heeft dat er geen slangen meer in Ierland waren. Maar er wordt gezegd dat er helemaal geen slangen waren, maar dat de Druiden volgens de Katholieke kerk de slang als een heidens symbool zagen en dus moest verdwijnen.

Sint Joris en de Draak

Het verhaal van St Joris doet sterk denken aan de Griekse sage van Perseus die er voor heeft gezorgd dat de koningdochter Andromeda niet werd geofferd aan het Monster Ketos.